Koran jest cudownym, niezrównanym Bożym przesłaniem, które zostało przekazane całej ludzkości poprzez Jego ostatniego Wysłannika. Wraz z Koranem Bóg ukazał ludzkości drogę „na skróty” do uzyskania Jego akceptacji. Obdarzył nas wiedzą o Swej Istocie, Atrybutach i Imionach. Wyraził to wszystko w sposób najbardziej wyraźny, nie pozostawiając miejsca na nieporozumienie. Pragnie być znany i rozpoznawany w sposób właściwy, a także chce, ażeby w Niego wierzono i oddawano Mu cześć. Wszechmogący Bóg położył nacisk na obowiązki krążymy, aby osiągnąć Jego akceptację. To dar wspanialszy od jakiegokolwiek, który był lub będzie przekazany komukolwiek innemu. Koran jest najbardziej promiennym lepsze z błogosławieństw i pokój. Koran, poza swymi cudownymi dialogami, retoryką i sposobami wyrażania się, ze swoją dyscypliną społeczną, przepisami prawnymi, zasadami moralnymi, regułami odnoszącymi się do edukacji, analizą całego stworzenia, a szczególnie ludzkości, licznymi aluzjami do podstaw niemal wszystkich nauk, które nieraz są przedstawiane w formie jasnych wyrażeń, alternatywnymi rozwiązaniami wielu problemów administracyjnych, ekonomicznych i politycznych, stanowi ostateczne źródło odniesienia dla wszystkich ludzi wszystkich czasów. Jest jakby źródłem o niewyczerpalnych zasobach; nieogarnionym oceanem, który nigdy nie może zostać umniejszony nawet przez epokę najbardziej zepsutą. Mając na uwadze wspaniałość Koranu, muszę wyznać swą niezdolność do wypowiadania się na temat głębi jego znaczeń i bogactwa wyrazu oraz stylu. Księdze tej poświęcono już wielką liczbę studiów i z pewnością jeszcze więcej powstanie ich w przyszłości. Bez wątpienia wszystkie te prace dzięki swej wartościowej treści pomagają osobom poszukującym uchwycić istotę przesłania koranicznego i weń uwierzyć, a także odbijają prawdziwe znaczenie ładu, jaki wprowadza islam. Nikt jednak nie ma prawa twierdzić, że dokonał doskonałej interpretacji nieograniczonej treści tego pełnego wyjaśnień atlasu ludzkości, wszechświata i prawdy o Bogu. Koran może zostać zinterpretowany tylko w takim zakresie, w jakim słowo niebiańskie i Boskie może być objęte ludzką percepcją. Dlatego jakkolwiek nie wydaje się możliwe wyjaśnienie owego ogromnego atlasu w jednym artykule, to nie możemy pozostawać obojętni lub też zaniedbywać studia nad Koranem, usprawiedliwiając się, że nasze interpretacje są niepełne lub że nieadekwatna jest siła naszych rozważań. Każdy ma prawo studiować Koran, więcej – to obowiązek dla tych, którzy dysponują niezbędną i dokładną wiedzą. Musimy pracować ciężej, ażeby lepiej zrozumieć Koran, a uczeni winni skierować całą swą zdolność postrzegania i uczucia w celu jego zrozumienia i przekazywania jego przesłania dalej, pozwalając w ten sposób większej liczbie ludzi uczyć się z Koranu. W rzeczy samej, Koran jest najwspanialszym darem od Miłosiernego Boga dla ludzkiego umysłu i ma być rozumiany oraz przekazywany innym. Rozumienie Koranu jest zarówno obowiązkiem, jak i aktem wdzięczności, a przekazywanie jego przesłania sercom potrzebującym jego światła jest podstawowym warunkiem szacunku i wierności. Koran stanowi cud wymowności, obdarzony jest wartością bycia głosem wszystkich wieków. Jest najjaśniejszym wyrazem Bożej Mowy, a wokół jej światła aniołowie gromadzą się jak różnobarwne motyle. Kiedy przemawia Koran, aniołowie trwają w cichym czuwaniu, istoty duchowe padają w nabożnym pokłonie, a dżiny, oczarowane jego brzmieniem, zbierają się na pustyniach, aby się mu przysłuchiwać. Koran jest wyrazem i wyjaśnieniem Boskich praw stworzenia lub „natury” oraz najmocniejszym i niezmiennym źródłem filarów religii i jej reguł. Jest księgą pewną, która zawiera najbardziej wiarygodne kryteria do studiów nad bytem (całym wszechświatem i ludzkością). Przeto w niej musimy szukać mądrości i oświecenia w naszych problemach indywidualnych, rodzinnych, społecznych i etycznych. Koran woła do nas, że jego źródłem jest wszechobejmująca Wiedza Jedynego, który zna wszystko, wraz z przyczynami i skutkami. Koran urzekł każdego, do którego dotarł jego głos – jeśli nie był uprzedzony – swoją całościową perspektywą, wszechstronnym stylem bem objaśniania, dostosowanym do różnych poziomów wiedzy i percepcji, a wreszcie – zdolnością do przenikania dusz. Ani przyjaciele, ani wrogowie nie zdołali wystąpić z niczym o podobnym stylu lub wymowności i równej wspaniałości, pomimo swych wysiłków, trwających niemal czternaście stuleci, nawet jeśli skupiali się na tej samej tematyce. Przyjaciele – motywowani naśladownictwem, a nieprzyjaciele – furią zduszenia głosu Koranu. Ich dzieła nigdy nie były w stanie pokonać swej sztuczności, nigdy też nie były cenione przez mistrzów literatury ani nie wywarły trwałego i realnego wpływu. Koran charakteryzuje się taką harmonią muzyczną i delikatnymi związkami pomiędzy tematami, którymi się zajmuje, że można dostrzec, nawet przy najmniejszym wysiłku myślowym, iż wiele tematów z pozoru niepowiązanych ze sobą ma jednak punkty styczności. Mistrzostwo w prowadzeniu dialogu należy do Koranu i żadna osoba parająca się literaturą nie jest w stanie sprostać temu wyzwaniu. Tym wszystxxxvii kim spośród czytelników, którzy nie są uprzedzeni i kierują się rozsądkiem, pozwala zeń czerpać, wprowadzając ich zarazem na wyższy poziom kontemplacji. Jeśli takie osoby mają trzeźwy osąd i pozwolą swym duszom sięgnąć do tej kaskady ekspresji, to wszelkie inne głosy natychmiast zamienią się w zwyczajny hałas. Nade wszystko zaś Koran pochodzi z wszechogarniającej Wiedzy; zawiera i wyjaśnia znaczenie i treść bytu ludzkiego i nie-ludzkiego, ludzkości, przyrody i wszystkich światów; jest zarówno ich językiem, jak i interpretatorem celu ich życia. Przemawia do różnorakich wymiarów percepcji, do nich wszystkich jednocześnie. Zwracając się do umysłu, nie zaniedbuje także przemowy do serca w jego własnym języku. Jeśli zwraca się do świadomości, nie pozostawia na uboczu emocji; kiedy zaś prowadzi dialog z rozumowaniem i logiką, nie lekceważy duszy. Z Koranu czerpią wszystkie zdolności i zmysły, zewnętrzne i wewnętrzne; daje im właściwy udział, nie czyniąc żadnej sprzeczności. Otrzymują one swój udział w owym niebiańskim stole, każdy w rozmiarze odpowiadającym jego zdolności, i cieszą się harmonijną kompozycją. Wszystkie Pisma, szczególnie zanim teksty oryginalne zostały zmieszane z ludzkimi interpolacjami, wyróżniały się takim samym podejściem holistycznym i wszechogarniającym charakterem. Niemniej jednak wyższość i najszersza wszechstronność Koranu są ewidentne, we właściwej relacji do głębi ducha Proroka Muhammada, niech będą z nim pokój i błogosławieństwo Boże. Żadną miarą nie jest możliwe wskazać jakąś inną księgę niebiańską albo napisaną przez człowieka, która by przewyższała Koran pod względem treści lub zakresu. Nie jest w żadnym razie przesadą twierdzić o jego unikalności w odniesieniu do ludzkości, wszechświata i Boskości, które to kategorie ujmuje w sposób najbardziej wszechstronny, a zarazem najdelikatniejszy, interpretując je w najlepszych formach syntezy i analizy. Wszystkie tematy, które podejmuje Koran, są najbardziej wartościowymi skarbacydowane i wyraźne co do znaczenia i treści, natomiast inne – zwięzłe, metaforyczne i alegoryczne. Wyjaśnienie tych drugich powierzone zostało temu, kto przyniósł Koran, niech będą z nim pokój i błogosławieństwo, oraz uczonym obdarowanym łaską natchnienia. Koran nigdy nie komplikuje rzeczy, które analizuje i przedstawia. Ukazuje w sposób jasny i precyzyjny kwestie odnoszące się do istoty religii, kultu i moralności, a także podstawowe zasady życia jednostkowego i społecznego. W przypadku problemów wymagających wszechstronnego rozważenia, refleksji i ostrożnego zastanowienia, żąda natomiast głębszego sprawdzenia i badania; radzi zwrócić się do Boga, nie wymagając obciążania się ciężarami, których nie sposób unieść. Jak magiczny świecznik, który świeci coraz to jaśniej, jest środkiem do całkiem nowych odkryć w różnorodnych dziedzinach – im serca i umysły postępują głębiej w myśli. Tym samym obdarza nasze zmysły wewnętrzne i zewnętrzne wszelkimi rodzajami Bożych darów. Autentyczne zrozumienie bytu i tego, co jest poza odczuwalnym wymiarem kosmosu, a również ludzkości z jej duchową głębią, możliwe jest jedynie poprzez Koran. Wierzący odkrywają w jasnym wymiarze prostą myśl i prawdziwe źródła refleksji, tym samym trafiają do grupy ocalonych z brutalnych kręgów oszustwa i fałszywych sądów opartych na przypuszczeniach. Prócz owej cudownej Mowy Boga, Wszechwiedzącego o tym, co Niewidzialne, nie ma innego źródła wiedzy, wolnego od błędów i nieskazanego na niepewność lub wątpliwości. Koran wyjaśnia wszystko w sposób wyraźny i właściwy. Pozwala nam zrozumieć, że to my popełniamy omyłki w ocenie różnych jego zagadnień, przyczyniając się do sprzecznych ocen oraz niewłaściwie wypełniając luki, przeznaczone do refleksji. Zrozumienie i interpretacja Koranu w sposób właściwy jest nie tylko nałożonym na nas obowiązkiem, ale też wymogiem wierności wobec niego. Wypełnienie tej powinności i wierności jest mocno uzależnione od erudycji każdej zdolnej jednostki oraz od jej życia w oddaniu się Bogu. Takie osoby nurzają się w tym olbrzymim oceanie z wielką szczerością i przekonaniem, ażeby uzyskać akceptację Boga, odkrywając zarazem prawdę, dzięki czemu może ona rozkwitać. Postępują ku owemu nieskończonemu horyzontowi ostrożnie, spokojnie, z rozwagą i nie poddając się swej cielesności. Wysłannik, który przyniósł ludzkości Koran, otrzymany od Boga, jest pierwszym i największym przewodnikiem; współcześni komentatorzy Księgi idą za pobożnymi uczonymi najwcześniejszych pokoleń islamu – w świetle jej wypowiedzi, które są wyraźne i decydujące pod względem znaczenia i treści. Są mniej podatni na zbłądzenie, a ich wysiłki są szczególnie nagradzane. Każda z ich interpretacji i każde z ich wyjaśnień jest kolejnym odcieniem i ozdobą koranicznej unikalności. Trzeba jednak pamiętać, że nie sposób wyjaśnić Koranu tak, jak na to zasługuje – biorąc pod uwagę jego pozycję i wzniosłość – posługując się jedynie podstawowym językiem arabskim i ograniczonym zakresem słowników. Koran musi być oddany w innych językach zgodnie ze swymi wymogami. Wszystko, co dotyczy jego wyjaśnienia (tafsir), musi być oparte na rzetelnej wiedzy, a zanim zostanie opublikowane, należy je sprawdzić pod względem zgodności z wzniosłymi naukami islamu. Nasz obowiązek nie polega na sprowadzeniu Boskiego Słowa do naszego poziomu percepcji w Jego niezmierzonym ogromie i głębi, lecz zadaniem egzegety jest objaśnianie Słowa Bożego każdemu człowiekowi tak, by je zrozumiał. Dla specjalistów rozpowszechnianie wiedzy o Koranie, poprzez wyjaśnianie, interpretację lub komentarz, jest w stosunku do Objawienia aktem szacunku i uznania. Jednakże taka próba byłaby równa bezczelności, jeśliby osoba podejmująca się jej nie wyróżniała się gruntowną znajomością gramatyki arabskiej, zasad retoryki i krasomówstwa; znajomością komentarzy koranicznych (tafsir), metodologii studiów Tradycji Proroka (hadisów), a także muzułmańskiej jurysprudencji (fiqh). Koranu nie można przekładać tak, jak powieści; nawet jednak tłumaczenie powieści wymaga gruntownej wiedzy w dziedzinie przekładu. xxxix Znajdując drogę ku właściwej interpretacji Koranu, najlepiej najpierw przedyskutować, czym jest „przekład”, a co oznacza tafsir (wyjaśnienie) i ta’wil (komentarz). Przekład stanowi oddanie tekstu w jednym języku na inny język, przy zachowaniu pierwotnego znaczenia. Wierne tłumaczenie stanowiłoby przeniesienie dokładnego znaczenia każdego słowa – jeśli to w ogóle jest możliwe – i zachowanie zarazem relacji pomiędzy kombinacjami słów. Dosłowny przekład słów lub tłumaczenie wyłącznie semantyczne byłyby jednak ułomne. Do pewnego stopnia możemy również brać pod uwagę oprogramowanie służące do tłumaczeń. Jednakże obecna technologia, a nawet technologia bardziej zaawansowana nie jest w stanie wiele pomóc w przekładach konkretnych dzieł literackich. Wyobraźmy sobie sytuację, w której tekst jest Słowem Boga, odnoszącym się do wszystkich czasów, warunków i poziomu (czytelników), a co za tym idzie – jego wyjaśnienie z całą głębią znaczeń jest w poważnym stopniu uzależnione od czasu, inspiracji i okoliczności. Mówi się, że pewne dzieła literackie są niemożliwe do dokładnego oddania, jest zatem jasne, że żadną miarą Szlachetny Koran, z całą jego wielowarstwowością, nie jest możliwy do wyrażenia za pomocą zwykłego przekładu. Wielu uczonych muzułmańskich, w tym Bediüzzaman Said Nursi, było i jest zdania, że z wymienionych wyżej oraz wielu innych względów przekład Koranu jest niemożliwy. Inni uczeni podchodzą do tej kwestii ostrożnie, ale bardziej umiarkowanie, zakładając, że zostały wypełnione podkreślane wyżej warunki. Nieżyjący już Hamdi Yazır1, jeden z największych współczesnych komentatorów Koranu, twierdził, że przekład musi dokładnie odpowiadać tekstowi oryginalnemu co do jego wyrazu, zwięzłości i wszechstronności, uogólnień i specyfiki, ścisłości i mocy, adekwatności, wymowności i stylu. W związku z tym proza i poezja mogą być przekładane na język, który jest tak rozwinięty, jak język oryginalny, pod warunkiem, że tłumacz jest dobrze obznajomiony z subtelnościami obu języków. Jednakże taki przekład jest trudny do wyobrażenia w przypadku księgi, która zwraca się do umysłu, serca, duszy i wszystkich zmysłów, z całą swoją literacką delikatnością, wigorem i entuzjazmem. A co w przypadku, jeśli księga, która ma być tłumaczona, jest dziełem Boga, przewyższającym wszystkie księgi boskie i nie-boskie swymi wymiarami wychodzącymi poza czas i przestrzeń, a przy tym przemawia do wszystkich epok?!... Koran stanowi, zgodnie ze słowami Bediüzzamana Saida Nursiego, Boską interpretację Księgi Istnienia; to głos i oddech praw stworzenia, prawdziwy interpretator rzeczy i zdarzeń, które zawierają różnorakie znaczenia, szczerze wyjaśniający ten ny klucz do tajemnic tkwiących poza wszystkimi rzeczami; jasny język rzeczy spodzieło: Hak Dini Kur’an Dili (Koran; Język religii prawdy). za tego świata, ale objawiających się na tym świecie; słońce, fundament i geometria duchowego świata Islamu; święta mapa, która wyraźnie, jasno zarysowanymi liniami, przenika poza królestwa Tamtego Świata. Koran jest głosem i najwspanialszym interpretatorem Boskiej Istoty, Atrybutów i Imion, najbardziej wiarygodnym nauczycielem całej ludzkości; powietrzem, wodą i światłem świata Islamu, Słowem Istoty Najwznioślejszej, Która jest Stwórcą i Panem wszystkich światów, Prawem i Mową. Nie można powiedzieć, że Koranu nie da się zrozumieć; przeciwnie: najważniejsze jest to, że został on objawiony ludzkości, aby starała się go zrozumieć i zgodnie z nim żyć. Jednakże jego wersy są tak głębokie i mają tak wiele znaczeń; jego treść jest tak wielowarstwowa, że nawet jeśli zdołamy poznać i pojąć znaczenie każdego pojedynczego słowa, a także sens pewnych spraw związanych z samymi kombinacjami słów, to z pewnością przeoczymy wiele prawd zawartych w stylach koranicznych, wskazówkach, sugestiach, odniesieniach i celach, których nie sposób w pełni oddać w jakimkolwiek przekładzie. Jestem zdania, że każdy, kto podejdzie do Koranu z otwartym umysłem, potrafi dostrzec wszystkie z powyższych cech, a co za tym idzie, ocenić, że ta jego wzniosłość i transcendencja nie mogłaby zostać powierzona prostemu przekładowi. Przekład z pewnością może mieć pewną wartość, w zależności od zdobytej przez tłumacza sprawności, wiedzy, percepcji i umiejętności; atoli nigdy nie odda przesłania Koranu w całej jego głębi. Z tego względu żadnego przekładu, żadnego komentarza ani interpretacji nie można nazwać Koranem. TAFSIR I TA’WIL Wszyscy potrzebujemy Koranu i z tego względu zobowiązani jesteśmy do podejmowania wysiłków w celu jego zrozumienia, nawet jeśli będzie to zrozumienie na różnych poziomach. Ażeby dotrzeć do istoty tej Księgi i pojąć, czym naprawdę jest, musimy ją studiować, stosując się do wszechstronnego wyjaśnienia (tafsir), opracowanego przez uczonych zgodnie z metodologią nauki zajmującej się komentarzawszystkie światy, do poziomu naszej nieadekwatnej nauki, wiedzy i percepcji. Tafsir stanowi objaśnienie skłaniające do refleksji nad treścią tekstu. Tafsir koraniczny jest wyłożeniem Słowa Bożego, które bierze pod uwagę gramatykę, zasady wymowy, wyjaśnienia Wysłannika Bożego i najwcześniejszych pokoleń muzułmanów (Towarzyszy Proroka), a także objaśnienie oświetlone światłem umysłu i promieniami serca. Można powiedzieć, że większość napisanych do tej pory tafsirów pozostaje z tym w zgodzie. Każdy tafsir daje się sklasyfikować zgodnie z przewagą którejś z cech wymienionych powyżej. Na przykład jeśli tafsir oparty jest – na różne sposoby – na wyjaśnieniach i komentarzach Wysłannika Bożego oraz opiniach Towarzyszy, którzy najlepiej rozumieli język czasu, to wtedy nazywa się go „tafsirem opartym na tradycji, wiedzy przekazanej (przez Wysłannika i jego Towarzyszy) xli – „at- tafsir ar-riłajah”. Natomiast „tafsir oparty na wiedzy specjalistycznej” (at-tafsir ad-dirajah) stanowi komentarz łączący w sobie przekazaną wiedzę (tradycję) ze studiami lingwistycznymi, literackimi i innymi odpowiednimi dziedzinami nauki. We wcześniejszych czasach Koran wykładany był przede wszystkim przez odwoływanie się do niego samego, a sunna stanowiła drugie źródło objaśnień. Wyjaśnienia Proroka, niechaj będą z nim pokój i błogosławieństwo, zawsze były najbardziej wiarygodnym źródłem, z którego korzystali Towarzysze. Większość Towarzyszy dysponowała już dobrą znajomością języka, nie napotykali oni zatem wielu problemów. Te zagadnienia, które wymagały wyjaśnienia, były albo zanoszone do Proroka, albo wykładane z jego własnej inicjatywy. W czasach późniejszych zbierane były obszerne woluminy z takimi wypowiedziaTowarzyszy. Drugie pokolenie muzułmanów pozostawiło następnym generacjom niezwykle bogate dziedzictwo. Od wieku X uczeni weryfikujący spuściznę muzułmańską, np. Muhammad Dżarir at-Tabari, czerpali z tego dziedzictwa pełnymi garściami. Wiarygodnym źródłem dla uczonych były zatem zawsze – prócz wyjaśnień samego Proroka, niech będą z nim pokój i błogosławieństwo – także zbiory zawierające relacje Towarzyszy i następnych dwóch pokoleń. Az-Zamachszari, uczony mutazylicki i mistrz języka, uznawany jest, dzięki swemu dziełu al-Kaszszaf (Odkrywca), za jednego z pionierów „tafsiru opartego na wiedzy specjalistycznej”. Fachru’d-Din ar-Razi, autor Mafatih al-Ghajb (Klucze do tego, co Niewidzialne) należy do najsilniejszych głosów sunnickiej szkoły tafsiru i najwspanialszych przedstawicieli tej tradycji. Anłar at-Tanzil ła Asrar at-Ta’łil (Światła Objawienia i Tajemnice jego znaczeń) to ważne ogniwo w łańcuchu komentarzy koranicznych (tafsir). Ma ono również praktyczne znaczenie, stanowi bowiem odpowiedź na rozważania i koncepcje Az-Zamachszariego. Następne stulecia były świadkami opracowania licznych tafsirów w ramach sufizmu i jurysprudencji. Dzieło to kontynuowali między innymi tak wybitni uczeni, jak Ebu’l-Lajs as-Samarkandi, Baghawi, Ibn Kathir, Dżalaladdin as-Sujuti, Ebu’s-Suud, Kemalpaşazade, Ismail Hakki Bursevi, Alusi Al-Baghdadi, Konali Vehbi i Allame Hamdi Yazır. Wykazali oni ogromną troskę przy pracy nad komentarzami. Podjędia były oparte na fundamentach religii. W swoim podejściu badawczym opinie osobiste weryfikowali za pomocą dyscyplin koranicznych i dzięki posłużeniu się autentyczną sunną. Z tego względu odrzucali zniekształcone okruchy informacji, propagowane przez wrogów Koranu jako komentarze i objaśnienia. Ich praca była swoistym czynem bohaterskim, dzięki któremu jesteśmy obecnie w stanie lepiej rozumieć Wolę Boga. Warto w tym miejscu przywołać myśli Hamdi Yazıra na temat tafsiru: Tafsir otwiera coś, co jest zamknięte, a objawiając to, odkrywa znaczenia Słowa Bożego w zgodzie z Jego Wolą. Koran jest księgą mądrości, łatwo rozumianą przez swych czytelników, a jednocześnie ma aspekty zakryte, trudne. Obfituje w wersy zwięzłe i treściwe, skondensowane, ale też metaforyczne i alegoryczne. Głębia i tajemnica zawarte w aspektach zakrytych, trudnych i zwięzłych może zostać odkryta przez zgodę uczonych, a fragmenty metaforyczne powierzone są interpretacji i komentarzom doświadczonych uczonych o szczególnych zdolnościach, pozwalających im na zrozumienie tychże wersetów: figuratywnych i alegorycznych. Choć niemal każdy, kto zna język Koranu, może nieco z niego zrozumieć, to jednak prawdziwe i wszechstronne zrozumienie może zostać osiągnięte przez tych specjalistów w dziedzinie objaśniania i komentarzy, którzy zdobyli wymagany, właściwy poziom wiedzy. Starając się zrozumieć fragmenty trudne, zakryte lub zawiłe, biorą pod uwagę reguły lingwistyki oraz metodologię komentarzy koranicznych. W kontemplację, refleksję i medytację wkładają niezwykły wysiłek, ażeby dzięki temu uzyskać właściwy wgląd w Boży zamysł i jego znaczenie. W celu zrozumienia wersetów zwięzłych (mudżmal) posiłkują się wyjaśnieniami Wysłannika Bożego i badają głębię wiedzy przekazanej w tradycji za pomocą wiedzy specjalistycznej i vice versa. Tę samą metodę stosowali w ciągu dziejów autentyczni komentatorzy Koranu. Ta’wil (komentarz) oznacza odniesienie się do pewnego słowa, nastawienia lub działania, a także – wyjaśnienie go za pomocą jednego z prawdopodobnych znaczeń. Niektórzy definiują ta’wil jako wyłożenie słów i działań w sposób przeciwny do tego, jak je osądza powierzchownie rozum. Innymi słowy, ta’wil stanowi wyłożenie czegoś przeczytanego, widzianego lub usłyszanego inaczej, aniżeli to przychodzi do głowy z początku i z pomocą wiedzy racjonalnej. Imam Abu Mansur al-Maturidi czyni rozróżnienie pomiędzy tafsir i ta’wil w ten sposób, że ten pierwszy jest wyjaśnieniem Koranu przez Towarzyszy, drugi zaś to komentarze i interpretacje opracowane przez tabi’un (drugie pokolenie muzułmanów) i następne pokolenia. Warunkiem zasadniczym ta’wilu jest to, że musi zaistnieć jakaś wskazówka dostarczająca dowodu dla proponowanego znaczenia albo dowód racjonalny wspierający daną ideę autora ta’wilu. Rzeczą niewłaściwą byłoby nadawanie słowom i zdaniom znaczeń innych od tradycyjnie im przypisywanych przez powołanie się na ich „figuratywność” lub „aluzyjność” i bez zachowania tego, co one w sposób oczywisty znaczą. W każdym razie takie postępowanie pozbawione jest realnej wartości. Efektem ta’wilu jest me’al (interpretacja). Możemy ją zdefiniować jako wybór jednego z możliwych znaczeń. Interpretacja Koranu nie jest ani zwykłym przekładem, ani też tafsirem. Interpretacja może zawierać zagadnienia typowe dla tafsiru; jednakże nie wychodzi poza te ramy. xliii Od pierwszych stuleci islamu, obok wielu przekładów wysokiej lub niskiej jakości, opracowano również dużą liczbę interpretacji i tafsirów. Popieramy wszystkie szczere wysiłki, mające na celu „udzielenie” głosu duchowi Koranu i objawienie obecnego w nim Bożego zamysłu. Szczególnie wspieramy te dążenia, które nie ignorują upływu czasu i tych aspektów treści i znaczenia koranicznego, które odnoszą się do danego okresu, do okoliczności przeważających w określonej epoce i środowisku oraz zasadniczych celów prawa religijnego. Cieszymy się z wysiłków zgodnych z nimi i z duchem Koranu oraz autentycznej Sunny; z idei wzbogacających się wraz z upływem czasu i wskutek rozwoju dokonującego się w ludzkiej egzystencji, nowych odkryć i osiągnięć nauki i myśli ludzkiej. O NINIEJSZYM STUDIUM Korzystając z okazji, pragnę wyrazić moje szczere uznanie dla zasług, jakie Ali Ünal oddał Koranowi i żywię nadzieję, że w przyszłości spod jego pióra wyjdzie jeszcze wiele innych, dobrych prac. Jestem przekonany, że nasz brat Ali Ünal należy do tych osób, które dobrze rozumieją nasze czasy i którzy szukają rozwiązań problemów współczesności. Można powiedzieć, że jest on przesiąknięty miłością do prawdy i pragnieniem wiedzy. W dzisiejszych czasach jest pewna liczba ludzi, którzy studiują Koran i starają się odkryć Boży zamysł w taki sam sposób, jak czynili to pionierzy (Towarzysze). Bez wątpienia jednym z tych uczonych jest Ali Ünal. Poza wszystkim Przesłanie koraniczne nie jest mu obce, toteż pokładam ufność w jego podejście do zagadnień muzułmańskich. Jest intelektualistą, który często stawia czoła oponentom i wyraża swe opinie z pełnym przekonaniem. Na jego bliskość wobec Wszechmogącego wskazuje wytrwałość w zmaganiach mających na celu dotarcie do prawdy w sprawach religijnych; znaczenie, jakie przywiązuje do konsultacji; uwaga skupiona na tym, ażeby nie zbłądzić, a wreszcie – gotowość do odrzucania błędów. Ali Ünal nigdy nie twierdził, że jego dzieło stanowi najlepszą interpretację Koranu. Prawda jest taka, że nikt nie powinien tak twierdzić. Jego wysiłek i służba sprawie Bożego Przesłania, zawartego w Koranie, a także wysiłek jego poprzedników w tym dziele i następców, którzy szli i będą podążać tą samą ścieżką, są odpowiednie do ich wiedzy i szczerości, a – przede wszystkim – do łaski i pomocy Boga. W niniejszym dziele Ali Ünal zwracał wielką uwagę na metodologię tafsirów – tak jak wielu innych współczesnych komentatorów – i odpowiedział na krytykę wielu hipokrytów, którzy żywią nieustającą nienawiść do islamu, oraz licznych i zaciekłych napastników. Jego odpowiedzi ujmują sedno zagadnienia, a nieraz, odwołując się do współczesnych interpretacji i komentarzy, artykułują sprawy ważkie w języku dnia współczesnego. W całej swej pracy Ali Ünal zajmuje się Koranem szczerze i naturalnie. Wyrażając swe poglądy, jest pokorny, ale również zdeterminowany i wytrwały; zdecydowany dotrzeć do prawdy, ale zawsze otwarty na uwagi krytyczne. W swej interpretacji korzystał z różnorodnych źródeł sunnickich i szyickich, klasycznych i współczesnych. Taka różnorodność wynikała z próby odnalezienia wartościowego odniesienia lub komentarza, który mógł być natchniony przez Wszechmogącego Boga. Motywowany ideą, że Mądrość jest utraconą własnością wiernego; wierny powinien zabierać ją, gdzie by jej nie znalazł Ali Ünal wyznaczył sobie za cel zaprezentowania, z pożytkiem dla każdego, każdej prawdy, którą odnajdzie, a która będzie pozostawać w zgodzie z istotą islamu. Poza wymaganiami koniecznymi do tego, aby opracować dobry tafsir, ta’wil i me’al (interpretację), dla odkrycia zamysłów Boga i zrozumienia przekazu zawartego w Jego Mowie, nieporównywalnie ważna jest pomoc Boga i Jego łaska. Bez nich nie sposób czegokolwiek odkryć, zrozumieć lub wyrazić. W mojej opinii, Ali Ünal podjął ogromny wysiłek, ażeby Koran wyjaśnić, a następnie udostępnić go nam w sposób zrozumiały. Wypełniony jest on pragnieniem prowadzenia badań w celu udzielenia odpowiedzi na stare i nowe obiekcje i oskarżenia kierowane pod adresem islamu. W obliczu starań, czynionych przez grupę pozytywistów, aby każdą prawdę zredukować do doświadczenia materialnego i obserwacji, jego pewność i ufność w Słowo Boże są dokładnie takie, jakie powinien w sobie żywić człowiek wierzący. Niemniej jednak charakter pracy Alego Ünala może zyskać wartość dzięki szczególnej łasce i pomocy Boga, i mamy nadzieję, że wszystko to, co zostało wyrażone i napisane w niniejszym dziele, urzeczywistniło się dzięki tej łasce i pomocy. Napisano już wiele książek na temat interpretacji Koranu i komentarzy, mimo to nie ustają zarzuty wobec tej Księgi i pewnych jej treści. Zapewne w przyszłości powstanie jeszcze duża liczba nowych interpretacji i komentarzy, które zmierzą się z nowymi zarzutami, i taka sytuacja będzie trwać aż do końca czasów. Ile nowych wątpliwości zostanie jeszcze zasianych, ile jeszcze razy umysły będą wystawione na zanieczyszczenie; jakie nowe intrygi będzie knuł Szatan, nasz odwieczny wróg, przeciwko słabym wiernym? Dzięki Bogu, setki ludzi, takich jak Ali Ünal, pełnych zapału w służbie Religii, będą stawiać czoła przeciwnościom, badając głębiny Księgi, w której zawarte są wzniosłe prawdy. Będą starać się interpretować tę Wieczną Mowę, którą tak bardzo cenią. Interpretacja, którą Czytelnik ma w swoich rękach, jest wynikiem wyżej wspomnianej pracy i wysiłków. Pod pewnymi względami dzieło to przekracza granice ścisłej interpretacji i zawiera odpowiedzi, oparte na odniesieniach koranicznych, rozwiewające wątpliwości rzucane przez oponentów W niniejszym dziele stale podkreślane są fundamentalne zagadnienia koraniczne: Jedność Boga (tauhid), misja prorocka (nubułła), Zmartwychwstanie i uwielbienie Boga (kult) – wraz ze sprawiedliwością. Wszystko to omawiane jest zgodnie z podejściem Bediüzzamana Saida Nursiego. Praca niniejsza uwydatnia istotę wiary i sposoby jej rozkwitu, a także zagadnienia ducha i znaczenie aktów czci. xlv W dziele tym odnajdziemy wiele nowego materiału dotyczącego wiary, niewiary i hipokryzji, a także dawnych i nowych ich przedstawicieli. Sura Bakara (Krowa) została opatrzona obszernym komentarzem (tafsir), sięgającym do dziejów Dzieci Izraela oraz zagadnień wojny i pokoju. Szeroko przedstawiona jest prawda o Jezusie zane. Raj, piekło i świat pomiędzy nimi są opisane i zaopatrzone w pełne mądrości przykłady. Repliki odnoszące się do idei zniekształconych opierają się na rzetelnej wiedzy. Widać, że wielki wysiłek włożony został w odkrycie mądrości koranicznych. Takie zagadnienia, jak Nocna Podróż i Wzniesienie Wysłannika Bożego, Towarzysze Jaskini, przygoda Mojżesza z Al-Chidrem oraz wyprawy Zu’l-Karnejna, zostały przestudiowane, rozważone i przedstawione w sposób odpowiadający komentarzom koranicznym (tafsir). Całość niniejszego dzieła sprawia takie wrażenie, jak gdyby Ali Ünal próbował zmieścić zawartość koranicznych komentarzy i tafsirów w jednym tomie interpretacji. Choć nie sposób przytoczyć wszystkich, doniosłych aspektów niniejszej pracy, to jednak przedstawimy kilka odpowiednich przykładów z ostatnich rozdziałów. W surze Al-Mulk (Panowanie) werset czwarty zinterpretowany został w stylu Bediüzzamana, a wiele rzeczy, które szepcze do naszych serc Ali Ünal, wykraczają poza zakres zwykłej interpretacji. Mówi: „Doskonały artyzm w Stworzeniu – pomimo obfitości, doskonały ład – pomimo absolutnej łatwości, doskonała miara, proporcja i stabilność – pomimo niewiarygodnej prędkości, doskonała indywidualizacja – mimo globalnego rozproszenia, najwyższa cena i wartość – mimo największej ekonomii, doskonałe rozróżnienie – pomimo absolutnej integracji i podobieństwa – wszystko to wskazuje na Jednego, Jedynego Stwórcę i Pana, który ma absolutną Wolę, Władzę i Wiedzę”. Inny przykład pochodzi z przypisu do pierwszego wersetu sury al-Insan (Człowiek): „Ludzkość jest owocem z Drzewa Stworzenia, a przeto jest zawarta w jego nasieniu. Drzewo Stworzenia wyrosło więc z nasienia Ludzkości. Innymi słowy, skoro drzewo wyrasta i rozwija się ze swego nasienia, to Ludzkość nosi w swym ciele i istocie naturę i wszystkie pierwiastki innych istot. Jakie znaczenie niesie nasienie ze względu na drzewo, takie rodzaj ludzki ma ze względu na wszechświat. Nauka powinna koncentrować się na tym punkcie w swych badaniach nad pochodzeniem życia na Ziemi i pochodzeniem człowieka”. Ali Ünal zaopatrzył swą pracę również w odniesienia do odkryć współczesnej nauki, w takiej mierze, w jakiej powinny się one znaleźć w tafsirze. Na przykład raport Międzynarodowej Organizacji ds. Meteorów z 1993 r. powiązany został z piątym wersetem sury al-Mulk: „Deszcz Perseid, obserwowany niemal każdego roku, sugeruje, że te meteoryty wystrzeliwane są w pewnym, istotnym celu, gdyż zaskakują obserwatorów swą wielką różnorodnością. Obserwacje poczynione na przykład w roku 1993 wskazują na fakt, że struktura wspomnianego deszczu jest wciąż mało znana”. Takie wersety stanowią znaczące źródło wiedzy, ale trudno ocenić, na ile jesteśmy zdolni z nich skorzystać. Wersety metaforyczne lub alegoryczne interpretowane są zgodnie z podejściem sunnickim, jakkolwiek ich dokładna natura zarezerwowana jest dla Wiedzy Boga Wszechmogącego. Na przykład werset 16 w surze al-Mulk interpretowany jest w sposób następujący: A czy jesteście pewni, że Ten, który jest ponad wszystkim, nie sprawi, że ziemia połknie was wtedy, gdy drży? Wielekroć i w odróżnieniu od podobnych interpretacji Koranu niniejsze dzieło prezentuje znaczenia wychodzące poza słowa sugerowane przez kontekst i całość Koranu. Choć wymaga to licznych objaśnień, umieszczanych zwykle w nawiasach, w obrębie tekstu, to daje nadzieję na lepsze odkrycie przed czytelnikiem znaczenia -Kalam: Niebaczni (w swych przysięgach, zapominając o prawach, przysługujących potrzebującym i nie zważając na wolę Bożą). Sura al-Dżinn (Dżiny) 72:18 interpretowana jest następująco: Wszelkie miejsca czci (i części ciała, którymi wierzący skłania się w modlitwie) należą do Boga, a każde uwielbienie – jedynie ze względu na Niego, przeto nie oddawajcie czci nikomu poza Bogiem. A oto interpretacja sury al-Muzzamil (Owinięty szatą) 73:4: Albo dodaj do tego (nieco); i módl się i recytuj Koran spokojnie i zrozumiale (skupiając na nim swój umysł i serce). Takich przykładów jest wiele, ale poprzestaniemy na wyżej przytoczonych. Autor niekiedy cytuje bezpośrednio wielkich komentatorów przeszłości, przedw surze al-Hakka (Nieuchronna rzeczywistość), podaje wartościową informację, przekazaną przez Hamdi Yazıra od Ibn Arabiego, że tron Wszechmocnego Boga niesiony jest przez ośmiu aniołów. Ali Ünal zajmuje mocne stanowisko w wielu takich miejscach, w których inni mogliby spekulować, i stara się zapobiec interpretacji zniekształcającej sens tekstu. Na przykład werset 71:17 sury Nuh (Noe): I Bóg sprawił, że wyrośliście z ziemi, jak roślina, zaopatruje w następujący, objaśniający go, przypis: „Werset ten nawiązuje do pochodzenia ojca ludzkości z pierwiastków Ziemi – gleby, powietrza i wody – a także materialnego pochodzenia każdej istoty ludzkiej, na której ciało, jako byt biologiczny, składają się te właśnie pierwiastki. Jak wskazuje Elmalili Hamdi Yazır, słowo nabatan, które pojawia się na końcu wersetu, jako dopełnienie przysłówkowe „rosnąć”, oznacza szczególny sposób stworzenia i rozwoju człowieka”. Dzieło niniejsze uwypukla rolę asbab an-nuzul (przyczyny i okoliczności objawienia poszczególnych wersetów) w zrozumieniu Koranu, ale nigdy nie ogranicza do nich interpretacji. Umie opisywać wiele zagadnień z różnej, szerszej perspektywy, bez wykraczania poza reguły metodologiczne tafsiru. Na przykład sugeruje inną prawdopodobną interpretację początkowych wersetów sury ‘Abasa (Zmarszczył brwi). xlvii Sądzę, że czytelnicy skorzystają z tej interpretacji Koranu co najmniej w równym stopniu, jak z innych. Modlę się, ażeby wysiłek włożony w to dzieło przyczynił się do Bożego błogosławieństwa, a także upraszam przebaczenia od Boga Wszechmogącego za nasze błędne i niewłaściwe działania.