Wszelka chwała Bogu, Panu światów, którego Majestat pełen jest dostojności; pokój zaś i błogosławieństwo – Prorokowi Muhammadowi, jego Domowi, Towarzyszom i sprawiedliwym sługom spośród mieszkańców Niebios i Ziemi! Ruch powrotu do Koranu, który rozpoczął się w świecie muzułmańskim w poprzednim stuleciu, trwa niezmiennie, wraz ze swymi wzlotami i upadkami. Jak wiadomo, Koran został objawiony Prorokowi Muhammadowi, niech będą z nim pokój i błogosławieństwo, 14 wieków temu. Działo się to w różnorodnych okolicznościach w ciągu 23 lat. Niemal trzecia część świata wiodła przez stulecia życie pokojowe w jego łagodnym, pogodnym cieniu, potem jednak przesłanie Koranu zostało przysłonięte niedbałością i nielojalnością jego „przyjaciół” oraz wrogością nieprzyjaciół. Jednakże, po kilku wiekach niedoli, muzułmanie w całym świecie Islamu zaczęli odczuwać ogromną potrzebę powrotu do Koranu, odkrywając jednocześnie, że to Słowo Boga pozostaje tak samo świeże, jak przy swym pierwszym objawieniu, „młodniejąc, gdy czas się starzeje”. CO TO JEST KORAN I JAK MOŻNA GO ZDEFINIOWAĆ? Zgodnie z większością uczonych, słowo „Qur’an” jest formą bezokolicznikową czasownika QaRaA, oznaczającego czytanie lub recytację. Zatem „Koran” (Qur’an) oznacza dosłownie rzecz recytowaną przez składanie liter i wyrazów. Czasownik QaRaA ma też inną formę bezokolicznikową: qar’u, oznaczającą „zbierać”. W związku z tym niektórzy są zdania, że qur’an znaczy „rzecz, która zbiera”. Abdullah ibn Abbas relacjonował, że słowo qur’an w wersecie: „Z pewnością do Nas należy zebranie go (w twoim sercu) i umożliwienie ci jego recytacji” (75:17), oznacza zbieranie i ustanowienie w sercu. Z tego względu pewni uczeni podkreślają, że Koran nazywa się tak, gdyż zbiera i zawiera w sobie „owoce” poprzednich Pism Inni uczeni twierdzą, że słowo qur’an nie zostało wywiedzione z żadnego innego słowa. To nazwa własna, nadana Księdze, którą Bóg, niechaj Mu będzie chwała, zesłał Swemu Ostatniemu Wysłannikowi, niech będą z nim pokój i błogosławieństwo. Imam Szafi’i podzielał tę opinię (Abu’l-Baqa, 287; Raghib al-Isfahani, 402; as-Salih, 15-18). Koran jest Słowem Boga, a zatem jest wieczny i niestworzony. Jednak, jako księga przekazana Prorokowi przez Archanioła Gabriela i złożona z liter i słów, recytowana, dotykana i słuchana, nie jest wieczny (Cetin, 30-32). Ogólnie Koran można zdefiniować w sposób następujący: Koran jest cudownym Słowem Boga, objawionym Prorokowi Muhammadowi, pokój z nim i błogosławieństwo, spisanym na skrawkach (np. skór) i przekazanym następującym po sobie pokoleniom na liczne i wiarygodne sposoby; jego recytacja stanowi akt czci i jest obowiązkowa podczas modlitw codziennych (Karaman, 63). Sam Koran zaś opisuje niektóre swe cechy tak: Miesiąc ramadanu, w którym zesłany został Koran – jako przewodnictwo dla ludzi, jako jasne znaki przewodnictwa i rozróżnienie (pomiędzy prawdą a kłamstwem) (2:185). A ten Koran nie jest taki, żeby mógł być przez kogoś wymyślony i przypisany Bogu, pochodzi natomiast od Pana Światów i potwierdza (Boskie pochodzenie oraz prawdy wciąż zawarte w) poprzedzających go Objawieniach; jest także wyjaśnieniem istoty wszystkich Ksiąg Boskich – co do czego nie ma żadnej wątpliwości (10:37). Zsyłamy ją jako qur’an (recytację) w języku arabskim, abyście (używając rozumu) mogli zrozumieć (12:2). Ten Koran z pewnością prowadzi (we wszystkich rzeczach) do tego, co najbardziej sprawiedliwe i słuszne, a także przekazuje wiernym czyniącym dobre ła (17:9). do wspominania (Boga i rozważania); czy zatem jest ktokolwiek, kto by rozpamiętywał i rozważał? (54:17) Z całą pewnością, to jest Koran (recytowany) – najszlachetniejszy – w Księdze dobrze strzeżonej (56:77-78). Koran posiada również inne nazwy, z których każda opisuje go w jednym z jego aspektów, i w związku z tym może być traktowana jako jego atrybut. Niektóre z nich to: Księga, Rozróżnienie, Wspominanie, Porada, Światło, Przewodnictwo, Uzdrowiciel, Szlachetny, Matka Ksiąg, Prawda, Napomnienie, Dobra Nowina, Księga objawiana stopniowo, Wiedza oraz Jasne (Przesłanie) (Cetin, 32-36). Koran ma na celu prowadzenie ludzi ku prawdzie i jego rolą jest: ukazanie Bożego Istnienia i Jedności, ustanowienie Proroctwa, dowiedzenie prawdziwości i wyjaśnienie xv życia przyszłego wraz ze wszystkimi aspektami i wymiarami, a także głoszenie czci względem Boga oraz istoty sprawiedliwości. Wersety koraniczne zajmują się głównie tymi zagadnieniami. Są to – oparte na tych głównych celach – zasady wiary, reguły mające rządzić ludzkim życiem, szczegółowe informacje na temat Zmartwychwstania i życia przyszłego, przepisy odnoszące się do oddawania czci Bogu, standardów moralnych, bezpośrednie lub pośrednie wiadomości o pewnych faktach naukowych, przyczynach kształtowania się i rozkładu cywilizacji, zarys dziejów wielu dawnych ludów itp. Koran jest również źródłem uzdrowienia; jego zastosowanie w życiu stanowi remedium na niemal wszystkie choroby psychologiczne i społeczne. To również kosmologia, epistemologia, ontologia, socjologia, psychologia i prawo. Został objawiony, aby regulować życie ludzkie w świecie. Nie ograniczają go ani czas, ani miejsce, ani też ludzie. Jest na wszystkie czasy i dla wszystkich ludzi. Prorok Muhammad, niech będą z nim pokój i błogosławieństwo, oświadcza: Bóg miłuje Koran bardziej, aniżeli niebiosa i ziemię, oraz to, co w nich jest. Wyższość Koranu nad wszystkimi innymi słowami i mową przypomina wyższość Boga nad Jego stworzeniami (at-Tirmizi, „Fadail al-Qur’an”, 25). Koran jest dekretem, oddzielającym prawdę od kłamstwa. Nie służy rozrywce. Jeśli ktoś go odrzuca ze względu na swój despotyzm, Bóg łamie mu kark. Zawiera dzieje dawnych ludów, informację o tych, którzy przyjdą po was, i rozsądzenie tego, w czym się pomiędzy sobą nie zgadzacie. Jeśli ktoś szuka przewodnictwa w czymś innym, Bóg prowadzi go ku zbłądzeniu. To mocny sznur Boga i mądra instrukcja. To również Prosta Droga. To Księga, której (ludzkie) pragnienia nie są w stanie wykrzywić, a języki zmieszać. Uczeni nie mogą się nią nasycić, nie niszczy się przez powtarzanie i ma niezliczone, godne podziwu aspekty. To taka księga, że (uczeni) nie są w stanie uczynić nic innego, jak tylko wyrzec: „Zaprawdę, słyszeliśmy cudowny Koran, prowadzący ku temu, co słuszne i właściwe w wierze i działaniu, zatem uwierzyliśmy weń”. Kto przemawia, opierając się na nim, przemawia prawdziwie; kto sądzi wedle niego, sądzi sprawiedliwie, a ktokolwiek wzywa doń – nawołuje do prawdy (At-Tirmizi, „Thawab al-Qur’an”, 14). Zakończymy ten temat definicją Koranu, opracowaną przez Bediüzzamana Saida Nursiego, słynnego uczonego muzułmańskiego, który zapoczątkował ruch ożywienia religijnego w Turcji, w I połowie XX wieku: Koran stanowi odwieczny przekład wielkiej Księgi Uniwersum i jest wiecznotrwałym tłumaczem „języków”, którymi „spisane” są boskie prawa stworzenia i działania wszechświata; jest interpretatorem ksiąg widzialnego świata materialnego oraz Świata tego, co Niewidzialne. Odkrywa niematerialne skarby Boskich Imion, ukryte na ziemi i na niebie; jest kluczem do prawd, leżących poniżej linii zdarzeń; jest Światem języka tego, co Niewidzialne w widzialnym świecie materialnym; słońcem duchowych i intelektualnych światów islamu, a także ich fundamentem i planem; świętą mapą Tamtego Świata; objaśniającym, jaśniejącym interpretatorem, dowodem, jasno wyjaśniającym Istotę Boga, Jego Atrybuty, Imiona i działania. Koran wychowuje Ludzkość i jest jej prawdziwą mądrością oraz autentycznym przewodnikiem, prowadzącym człowieka ku szczęściu. Dla ludzkości jest to księga modlitwy, mądrości, czci i służby Bogu, nakazów i wezwania, inwokacji i refleksji. To święta księga, zawierająca „rozdziały” odnoszące się do wszystkich naszych potrzeb duchowych; księga niebiańska, która jak święta księgarnia, mieści w sobie liczne książki, z których wszyscy ludzie bogobojni i szlachetni, prawdomówni, wszyscy wnikliwi uczeni, a także ludzie mający dużą wiedzę o Bogu, zapożyczali własne, specyficzne drogi (życia), i która oświetla każdą drogę i odpowiada na potrzeby swych wyznawców. Pochodząc z Najwyższego Tronu Boga, zapoczątkowany w Jego Najwspanialszym Imieniu, Koran jest Słowem Boga (co dotyczy Jego bytu jako Pana światów) i Jego dekretem (w odniesieniu do Jego tytułu Boga wszystkich stworzeń). To również rejestr łask Najmiłosierniejszego z punktu widzenia wszechogarniającego Miłosierdzia; zbiór przesłań, z których wiele rozpoczyna się szyfrem; i księga święta, która zeszła z okręgu otaczającego Najwspanialsze Imię Boże. To dlatego Koranowi nadawano (i zawsze będzie się nadawać) tytuł „Słowo Boga”. Po nim następują Księgi i Zwoje wysłane innym Posłańcom. Niektóre z innych, niezliczonych Bożych słów stanowią inspirację przychodzącą jako swoiste manifestacje jakiegoś szczególnego aspektu Bożego Miłosierdzia, Władzy i Panowania pod specyficznym tytułem i ze szczególnym odniesieniem. Inspiracja przychodząca do aniołów, istot ludzkich i zwierząt różni się pod względem swej uniwersalności lub swoistości (Słowa, „Słowo 25”, 390). ZAPISYWANIE KORANU I JEGO ZACHOWANIE Powszechnie przyjmuje się, że w ciągu dziejów ludzkich Bóg Wszechmogący wysłał 124 000 proroków. Zgodnie z definicją muzułmańską, prorokiem jest ten, kto przybywa z ważnymi wieściami, „nowiną o Religii”, opartą na wierze w Istnienie i Jedność Boga oraz Jego aniołów, misję i powinności Proroctwa i proroków, Objawienie i Pisma Boskie, Zmartwychwstanie i życie przyszłe, a także Boskie Przeznaczenie, uwzględniające wolną wolę człowieka. „Dobra Nowina” zawiera także zachętę do tego, aby życie było oparte na tej wierze, ale również obietnice i ostrzeżenie odnoszące się do przyjmowania tej wiary. Często zdarzało się w dziejach, że religia była psuta, co powodowało, że zostawał wybierany prorok, mający ożywić i przywrócić religię, a także dokonać pewnych poprawek w jej zasadach lub też ustanowić nowe prawa dotyczące życia codziennego. Ów prorok, który zazwyczaj otrzymywał Księgę, zwany jest Wysłannikiem, a jego misja – Posłannictwem. Pięciu spośród wysłanników, mianowicie Noe, Abraham, Mojżesz, Jezus i Muhammad, pokój z nimi, wspominani są w jednym z wersetów sury asz-Szura (42:13) i uznawani są za największych spośród wszystkich Wysłanników. xvii Religia, którą Bóg Wszechmogący zsyłał na przestrzeni dziejów wszystkim Wysłannikom, nosi nazwę – islam. Podobnie jak prawa ładu i działania Wszechświata są te same i stabilne, nie ma różnicy pomiędzy pierwszą istotą ludzką na Ziepotrzeb i oczekującego ich ostatecznego przeznaczenia, i tak samo jest rzeczą naturalną, że religia powinna być jedna i ta sama, oparta na tych samych artykułach wiary, czci i moralności. Skoro religia ta była psuta, zmieniana lub zanieczyszczana zapożyczeniami z wiar fałszywych, Bóg zsyłał różnych Posłańców w różnych epokach dziejów. Zesłał Proroka Muhammada, niech będą z nim pokój i błogosławieństwo, jako ostatniego z Wysłanników, z doskonałą i ostatnią formą Religii, a także „podjął się” zachowania jej księgi: Zaprawdę, to Myśmy zesłali w częściach napomnienie, i zaprawdę My jesteśmy jego Strażnikiem (15:9). Ponieważ po Mojżeszu, pokój z nim, religia, którą głosił, zaczęła być nazywana judaizmem, a po Jezusie, pokój z nim – chrześcijaństwem, islam pozostał jako nazwa doskonałej, strzeżonej formy Boskiej religii, którą głosił Prorok Muhammad, pokój z nim i błogosławieństwo. Na tym świecie Bóg Wszechmogący działa spoza przyczyn naturalnych. Zatem stwarzał i będzie stwarzał przyczyny lub środki, służące zachowaniu Koranu. Jednym z takich środków i jednym z powodów, dla których Wszechmocny dozwolił na zepsucie Swych poprzednich Pism, a „podjął się” zachowania Koranu, jest to, że Towarzysze Proroka, niech Bóg będzie z nich zadowolony, oraz następne pokolenia muzułmanów oddane były swej Księdze bardziej, aniżeli jakikolwiek inny lud i czynili wszystko, co możliwe, aby ją zachować bez najmniejszej zmiany. Wraz z misją Proroka Muhammada, pokój z nim i błogosławieństwo, Bóg uczynił islam religią doskonałą, tak żeby mógł przemawiać do wszystkich możliwych poziomów wiedzy i percepcji i rozwiązywać problemy Ludzkości, aż do Dnia Sądu. Dlatego nie istniała i nie istnieje potrzeba wysłania innego proroka, który by ożywił i przywrócił Religię, ani też objawienia innej Księgi. Pierwszym zatem krokiem podjętym w celu zachowania Koranu było zapisywanie go za czasów Proroka Muhammada, pokój z nim i błogosławieństwo, pod bezpośrednim jego nadzorem. Z tego to powodu żadne słowo tekstu koranicznego nie zostało zniszczone, dodane lub okaleczone. Nie ma ani jednej różnicy pomiędzy kopiami Koranu, które kiedykolwiek – w ciągu 14 wieków islamu – krążyły po świecie. Biorąc pod uwagę fakt, że w odróżnieniu od innych Pism go poprzedzających, Koran został zachowany w swej oryginalnej formie i treści, bez żadnej zmiany, dodatku lub zniszczenia, duże znaczenie mają następujące punkty: • Koran był objawiany stopniowo. Bóg Wszechmogący podjął się nie tylko zachowania Koranu, ale także zachowania jego właściwej recytacji i zebrania jego części w formie księgi. Objawił swemu Wysłannikowi, gdzie winien być umieszczony każdy werset i rozdział: Nie poruszaj swego języka, aby go popędzać (i przechować w sercu). Zaprawdę, do Nas należy jego zebranie (w twym sercu) i umożliwienie Ci jego recytacji (z pamięci). Przeto, kiedy go recytujemy, naśladuj tę recytację; a My od tej pory będziemy go objaśniać (75:16-19). Absolutnie wzniosły jest Bóg, Najwyższy Władca, Prawda Ostateczna miętywaniem jakiegokolwiek Objawienia włączonego do) Koranu, dopóki nie został ci objawiony w pełni, lecz mów: „Mój Panie, ubogacaj mnie w wiedzy” (20:114). • Wszechmogący podkreśla, że nie może dosięgnąć Koranu żadne kłamstwo i że nic nie wzbudzi wątpliwości co do jego autentyczności jako Księgi Boga: Z całą pewnością jest to Księga wspaniała. Kłamstwo nie znajdzie nigdy do niej przystępu, ani z przodu ani też z tyłu (czy to przy pomocy argumentów opartych na wymyślonych filozofiach, czy to poprzez ataki z przeszłości, oparte na wcześniejszych Pismach; jest to) Księga zsyłana stopniowo, pochodząca od Jedynego – Wszechmądrego, Godnego wszelkiej chwały (do którego należy wszelka chwała i wdzięczność) (41:41-42). • Wysłannik Boży, pokój mu i błogosławieństwo, zwykł był raz do roku przeglądać z Archaniołem Gabrielem tę cześć Koranu, która została do tej pory objawiona. W ostatnim roku, po wypełnieniu Objawienia koranicznego, Gabriel przyszedł w tym celu dwukrotnie. Wysłannik wnosił z tego, że bliska jest jego podróż do innego świata (Yıldırım, 43, 62-63). • Od samego początku objawiania Towarzysze Proroka, niechaj Bóg będzie z nich zadowolony, przykładali ogromną wagę do Koranu oraz starali się, jak potrafili najlepiej, zrozumieć go, zapamiętać i nauczyć. To był, w istocie, nakaz koraniczny: Przeto, jeśli recytowany jest Koran, nachylajcie uszu i przysłuchujcie mu się w ciszy, a być może będzie waszym udziałem miłosierdzie (7:204). • Tylko niewielu muzułmanów znało sztukę pisania i czytania w początkowym okresie objawiania Koranu. Po bitwie pod Badr, która była pierwszym starciem pomiędzy muzułmanami a politeistami mekkańskimi, zostało postanowione, że jeńcy wojenni zostaną wyzwoleni pod warunkiem, że każdy nauczy czytania sztuki, starali się przede wszystkim zapamiętać Koran. Czynili tak, ponieważ recytacja pewnej części Koranu jest obowiązkowa w trakcie modlitw obowiązkowych; nadto dlatego, że Koran był dla nich czymś niezwykle oryginalnym i oczyszczał ich umysły z przesądów i błędnych twierdzeń, a serca z grzechów. Oświecał ich i pozwalał budować społeczeństwo składające się z rozświetlonych umysłów i oczyszczonych serc. xix • Aby zrozumieć ogrom wysiłków Towarzyszy, jakie podejmowali w celu zapamiętania Koranu i liczbę tych, którzy go rzeczywiście zapamiętali, wystarczy wspomnieć, że w katastrofie Bi’r al-Ma’unah, mającej miejsce parę lat po emigracji, zginęło męczeńską śmiercią 70 Towarzyszy, znających Koran na pamięć. Kolejnych 70 zginęło męczeńską śmiercią w czasie podobnych zdarzeń i bitew w czasie życia Proroka, niechaj będą z nim pokój i błogosławieństwo (as-Salih, 55). Po śmierci Proroka kilku Towarzyszy znało cały Koran na pamięć: Ali ibn Abi Talib, Abdullah ibn Mas’ud, Abdullah ibn Abbas, Abdullah ibn Amr, Hudajfa ibn al-Jaman, Salim, Mu’adh ibn Dżabal, Abu’d-Darda, Ubejj ibn Ka’b, Aisza i Umm Salama – żony Proroka. Jeśli jakaś osoba przyjmowała islam lub emigrowała do Medyny, Prorok – niechaj będą z nim pokój nu. Kiedy uczniowie koraniczni zaczynali recytować, powstawał chaos, dlatego Prorok prosił ich o zniżenie głosu, żeby nie przeszkadzali sobie nawzajem (as-Salih, 57, przekaz pochodzący od az-Zarkaniego). • Koran był objawiany stopniowo – przeważnie przy pewnych okazjach. Kiedykolwiek objawiany był jakiś werset albo rozdział, albo grupa wersetów, były one zapamiętywane przez wielu ludzi i jednocześnie Wysłannik Boży Muhammad nakazywał je spisywać. Instruował przy tym, w jakim miejscu w Koranie należy owe wersety umieszczać. Muzułmanie zatrudnieni przez Proroka przy zapisywaniu Koranu zwani byli Spisującymi Objawienie. Historia zanotowała ok. 40 imion tych ludzi. Poza zapisywaniem objawionych części Koranu skrybowie kopiowali je dla siebie i zachowywali (as-Salih, 61, relacja pochodzi od al-Burhana poprzez az-Zarkasziego). • Po śmierci Proroka, pokój z nim i błogosławieństwo, kilku Towarzyszy, np. Ali ibn Abi Talib, Mu’adh ibn Dżabal, Abu Darda i Ubajj ibn Ka’b, zebrali fragmenty Koranu w formie kompletnej księgi. Ali ułożył je według czasu objawiania rozdziałów (sur) (M.M. Puye, 95-8, relacjonowane przez as-Sujutiego z al-Itqan, a także z at-Tabaraniego i Ibn Al-Asakira). Po śmierci Proroka w bitwie pod Jamama zginęło męczeńską śmiercią ok. 700 muzułmanów, znających Koran na pamięć. Wówczas Umar ibn al-Chattab zwrócił się do kalifa Abu Bakra z wnioskiem o sporządzenie „oficjalnej” kopii Koranu. Do wypełnienia tego zadania wybrano Zajda ibn Sabita, jednego z ówczesnych wiodących uczonych i znawców Koranu. Po drobiazgowej pracy, Zajd przygotował oficjalny zbiór, który nazwano Mushaf (Yıldırım, 62-66; as-Salih, 62-65). • Wszechmogący oświadcza w surze al-Kijama: Z pewnością to My zbieramy go (w twoim sercu) i umożliwiamy ci jego recytowanie (z pamięci) (75:17). Wszystkie wersety i rozdziały Koranu były układane i zbierane w księgę według instrukcji samego Proroka, niech będą z nim pokój i błogosławieństwo, postępującego zgodnie ze wskazówkami Objawienia. Po bitwie pod Jamama, kiedy sporządzono oficjalną kopię Koranu, wykonano z kolei wiele jej kopii i rozesłano po wszystkich miastach. Działo się to za czasów trzeciego kalifa – Utmana, niech Bóg będzie z niego zadowolony (Yıldırım, 66-70; as-Salih, 65-73). • Jednym z najważniejszych powodów, dzięki któremu Koran dotarł do nas poprzez wiele stuleci bez jednego nawet wypaczenia lub zmiany, było zachowywanie go w jego oryginalnym języku. Nikt w świecie Islamu nigdy nie myślał o tym, żeby go zastąpić jakimkolwiek przekładem, i Koran został ochroniony przed losem poprzednich Pism. Podsumowując: autentyczność i prawdziwość kopii Koranu, którą bierzemy obecnie do rąk, w tym znaczeniu, że zawiera on słowa wypowiedziane przez Wysłannika Bożego, niech będą z nim pokój i błogosławieństwo, jest tak oczywista, że żaden uczony muzułmański, na żadnym poziomie, nigdy nie wątpił w jego autentyczność lub w fakt, że każda litera, słowo i każde zdanie, werset lub rozdział, były wypowiedziane przez Wysłannika, jako część Koranu. Innymi słowy, ta wersja, którą bierzemy obecnie do rąk, jest niewątpliwie tym Koranem, który był recytowany przez Wysłannika Bożego, niech będą z nim pokój i błogosławieństwo (dalsze wyjaśnienia zob. sura 15, przyp. 3). STYLE KORANICZNE Koran jest księgą przekazaną przez Proroka Muhammada, niech będą z nim pokój To także jego najwspanialszy cud, stanowiący wyzwanie nie tylko dla Arabów tamtego czasu, ale dla wszystkich ludzi, którzy pojawią się na ziemi aż po Dzień Sądu Ostatecznego. To wyzwanie polega na ułożeniu nawet nie całej podobnej księgi, ale choćby pojedynczego rozdziału. Koran jest również nieporównywalny z innybez najdrobniejszej zmiany. Nie ma najmniejszej różnicy (poza drobnymi różnicami w sposobie zapisu) pomiędzy kopiami Koranu, które krążyły po świecie od początku jego objawiania. Chociaż Koran zajmuje się wszystkimi problemami teologicznymi i przewyższa wszystkie pisma wieków przedmuzułmańskich pod względem bogactwa swej zawartości, to metoda jego podejścia, prezentacji i zastosowanych rozwiązań jest unikalna. Zamiast traktować każdy problem w sposób tak zwany systematyczny, powszechnie stosowany przez każdego autora dzieł teologicznych, lub przez apostołów, Bóg w Koranie wyraźnie mówi, że zastosował metodę szczególną, zwaną tasrifi. Polega ona na tym, że Koran przedstawia sobą różnorodność i zmienność tematyki, przechodzi od jednego przedmiotu do drugiego lub powraca do poprzedniego i celowo powtarza jeden i ten sam temat w jedynej w swoim rodzaju, szczególnej formie rytmicznej i recytacyjnej, aby w ten sposób ułatwić zrozumienie, uczenie się i zapamiętanie. xxi Zobaczcie, jak wykładamy znaki (istnienia Boga i Jego Jedności oraz inne prawdy wiary) na różne sposoby, tak że oni, być może, będą przenikać istotę rzeczy i zrozumieją (6:65). Koran ukazuje porządek wszechświata. Tak jak wielka różnorodność istniejących rzeczy przedstawia się przed naszymi oczyma, jedne obok drugich lub w powiązaniu, Koran pokazuje tę różnorodność jako połączoną szczególnym rytmem. Służy to ukazaniu znaków Jedności Boga. Ta rozmaitość przydaje Koranowi unikalnego piękna i niezrównanej wymowy. Uważny recytator i inteligentni słuchacze przechodząc przez nią, radują się tak, że Bóg w Koranie oświadcza: Bóg zsyła w częściach najlepsze ze słów jako Księgę całkowicie spójną, której stwierdzenia potwierdzają się, objaśniają i odnoszą do siebie nawzajem. Drży skóra tych, którzy stoją w bojaźni przed swoim Panem (słuchając słów Koranu i je rozumiejąc). Potem ich skóra i serce idą spocząć przy Rozpamiętywaniu Boga (przy Koranie). To jest Boże przewodnictwo, za pomocą którego On prowadzi, kogo zechce. Kogo zaś Bóg prowadzi ku zbłądzeniu, dla niego nie ma żadnego przewodnika (39:23). Warto wspomnieć, że ułożenie wersetów i rozdziałów w Koranie nie opiera się na porządku chronologicznym. Poza tym niektóre rozdziały i wersety są długie, gdy tymczasem inne – bardzo krótkie. Mimo że ta metoda ułożenia jest jednym z aspektów cudowności Koranu, to stanowi ona zarazem jeden z najważniejszych powodów krytyki Koranu, podejmowanej przez licznych orientalistów i ich naśladowców w świecie muzułmańskim. Pretekstem jest rzekoma niezborność wersetów koranicznych. Koran ukazuje ład panujący we wszechświecie. Jak we wszechświecie, gdzie pomiędzy rzeczami czy też cząstkami elementarnymi istnieje relacja całość-część i holistyczno-częściowa albo uniwersalno-partykularna, tak samo dzieje się w wypadku wersetów koranicznych. Ciało stanowi całość, a jego częściami są głowa, ręce, nogi i inne organy. Żadna z tych części nie jest w stanie w pełni reprezentować ciała, gdyż cokolwiek zawiera ciało, tego nie można w całości odnaleźć w żadnej z jego części. Jednak każda część ciała stanowi również całość samą w sobie. Ludzkość i każdy istniejący gatunek mają naturę uniwersalną, całościową; każdy gatunek zbudowany jest z części, spośród których każda zawiera wszystkie cechy gatunku i w związku z tym reprezentuje dany gatunek. Pojedyncza istota ludzka jest w swej budowie dokładną próbką całej ludzkości. Co do Koranu, to każdy z jego wersetów jest sam w sobie całością i istnieje w sposób samodzielny. Większość z nich można by umieścić w dowolnym miejscu w Koranie, nie naruszając przy tym ani kompozycji, ani znaczenia. Nadto pomiędzy wszystkimi wersetami koranicznymi i pomiędzy dowolnym wersetem a wszystkimi innymi istnieje naturalne odniesienie. Zgodnie ze słowami Bediüzzamana Saida Nursiego: Wersety koraniczne są jak gwiazdy na niebie, pomiędzy którymi istnieją widzialne i niewidzialne więzi i relacje. To tak, jak gdyby każdy z wersetów koranicznych miał oko, które widzi większość z wersetów, i twarz, która ku nim spogląda, rozpościerając w ich stronę niematerialne nitki relacji, aby z nich utkały tkaninę cudowności. Pojedyncza sura może zawierać cały „ocean” Koranu, w którym mieści się cały wszechświat. Pojedynczy werset zaś może zawrzeć w sobie skarb owej sury. To tak, jak gdyby spośród większości wersetów każdy stanowił małą surę, a spośród większości sur – każda mały Koran. Powszechnie uznanym faktem jest to, że całość Koranu mieści się w surze al-Fatiha, a sura al-Fatiha – w Basmali (Słowa, „Słowo 25”, 394). Koran zawiera również wersety, które na pierwszy rzut oka wydają się nawzajem sprzeczne. Jednak w Koranie nie ma żadnej sprzeczności. Koran jest jak organizm, którego wszystkie części są nawzajem powiązane. Zarówno ze względu na wspomniane wyżej ułożenie, jak i relacje pomiędzy wersetami na sposób: część-całość oraz całościowo-częściowe, poprawne rozumienie wersetu zależy od zrozumienia całości Koranu. To inna cecha, charakterystyczna dla Koranu, ukazująca jego cudowność i dowodząca jego Boskiego autorstwa. Jest ona niezwykle ważna przy interpretacji Koranu. Koran jest pisanym odpowiednikiem wszechświata i człowieka; według mędrców muzułmańskich, Koran, wszechświat i człowiek stanowią trzy „kopie” tej samej księgi – pierwszej księgi, będącej „objawionym i zapisanym wszechświatem i człowiekiem”, podczas gdy druga i trzecia są „stworzonym Koranem”. W związku z tym Koran naucza także, jak postrzegać człowieka i wszechświat. Dlatego to, co nieuważna istota ludzka postrzega jako sprzeczność w Koranie, w rzeczywistości jest sprzecznością w jej własnym punkcie widzenia. Ktoś, kogo istota została zjednoczona z Koranem, nie będzie widzieć żadnej sprzeczności, gdyż został uwolniony od wszelkich antynomii. Jeśli zaś ktoś postrzega Koran z okna własnego świata, pełnego sprzeczności, to z pewnością dostrzeże je również w tej Księdze. To z tego powodu istota ludzka, która usiłuje zrozumieć Koran, musi najpierw wyzwolić się z jarzma wszelkiego rodzaju sprzeczności. Koran został objawiony w języku arabskim i język jako taki stanowi jego zewnętrzną powłokę. Nie wolno zapominać, że religia nie składa się ani jedynie z filozofii, ani jedynie z teologii. To metoda połączenia wszystkich wymiarów naszego jestestwa. Przeto, jak zaznaczyliśmy wyżej, język koraniczny tworzy jedną z zasadniczych, niezbywalnych części elementarnych tejże Księgi. Została ona objawiona w języku arabskim nie tylko dlatego, że Arabowie w okresie jego objawiania byli w stanie go zrozumieć. Przyczyna była raczej taka, że religia uniwersalna wymaga języka uniwersalnego. Koran widzi świat jako kołyskę ludzkiego braterstwa i zmierza do zjednoczenia wszystkich ras, kolorów skóry i wyznań w braterstwie i służbie Jednemu Bogu. Jego język jest jednym z głównych czynników, pomagających człowiekowi nie tylko rozmyślać nad rzeczywistością religijną, ale też połączyć wszystkie wymiary swej jaźni zgodnie z Boskimi standardami. Tłumaczenia Koranu nie mogą xxiii być recytowane w trakcie modlitw obowiązkowych, gdyż żaden z przekładów nie jest identyczny z oryginałem. Bez znajomości języka arabskiego można być dobrym muzułmaninem, ale nie sposób zrozumieć więcej, aniżeli niewielki wycinek Koranu. Koran stanowi w islamie źródło wiedzy nie tylko religijnej i duchowej, ale również społecznej i naukowej oraz etyki, prawa i filozofii. ZROZUMIEĆ KORAN Pierwszym krokiem do zrozumienia Koranu jest zrozumienie jego języka. Język ma takie samo znaczenie dla tekstu, jak cechy cielesne dla istoty ludzkiej. Zasadniczo istnienie tekstu związane jest z jego znaczeniem, tak jak wartość istoty ludzkiej – z jej duchem. Powłoka cielesna stanowi formę, którą przybrał duch ludzki, i w związku z tym służy za zwierciadło, przy pomocy którego można wejrzeć w swój charakter. Dlatego też język Koranu i jego style są formą dla jego znaczenia i nie sposób ich od niego oddzielić. Następnym krokiem, służącym zrozumieniu Koranu, jest przeniknięcie jego znaczenia, a wymaga to jego praktykowania w życiu codziennym. Choć język koraniczny kształtuje jego zewnętrzną formę i strukturę, a co za tym idzie, jest niezwykle ważny w procesie docierania do znaczenia Koranu, to jednak ograniczanie się do jego języka w wysiłku podejmowanym w celu zrozumienia tego tekstu oznaczałoby ograniczanie się do formy lub formalizmu. Wierzący może przenikać znaczenie Koranu, na którym opiera się życie tej Księgi, poprzez „serce”, gdzie ma mieszkanie duch człowieka. Wymaga to wykonywania niezbędnych aktów uwielbienia Boga, prowadzenia życia bogobojnego i oczyszczenia serca poprzez powstrzymywanie się od grzechów i wszelkiego zła. Koran jest, jak twierdzi turecki uczony Haluk Nurbaki, „niczym róża, której płatki stale rozwijają się w łonie czasu” (Nurbaki, 14). Wraz z rozwojem nauki i jej udziałem w docieraniu do głębi znaczeń zawartych w Koranie rozkwita on coraz bardziej, młodnieje i staje się coraz to świeższy. Z tego względu poza dysponowaniem wystarczającą wiedzą z zakresu takich tematów, jak abrogacja praw, prawa i reguły zależne od określonych warunków i bezwarunkowe, reguły ogólne i szczegółowe oraz wydarzenia, przy których wersety były objawiane, wielką wagę ma również znajomość ogólnych zasad nauk przyrodniczych. Ponadto skoro to właśnie Prorok Muhammad, niech będą z nim pokój i błogosławieństwo, otrzymał Koran, nauczał go i jako pierwszy praktykował w życiu codziennym, to niezbędna do zrozumienia Koranu jest także znajomość jego Sunny, sposobu, w jaki wcielał Objawienie w swoje życie, Koran nie jest książką naukową ani historyczną, ani też księgą, która by mówiła jedynie o moralności. Nie jest też książką w takim znaczeniu, jakie nadaje się słowu „książka”. To księga, która ma być praktykowana; została zesłana po to, by prowadzić ludzi ku prawdzie, aby wychowywać ich zarówno intelektualnie, jak i duchowo, a także przewodzić im tak w wymiarze indywidualnym, jak i społecznym. Dlatego Koran można zrozumieć, praktykując go w życiu codziennym. Lepiej to pojmiemy, jeśli uzmysłowimy sobie, że Koran nie został objawiony za jednym razem; był objawiany przy wielu różnych okazjach w ciągu 23 lat misji prorockiej Muhammada. Jeślibyśmy oddzielili Koran od życia praktycznego, to zredukowalibyśmy go tym samym do książki służącej tylko do czytania. Koran nie odsłania zbyt wiele przed tymi, którzy traktują go w ten właśnie sposób. A oto inny fakt wart podkreślenia w odniesieniu do zrozumienia Koranu: Koran jest księgą średniego rozmiaru i, na pierwszy rzut oka, zawiera powtórzenia. Jednakże, sam oświadcza, że nie ma nic „mokrego ani suchego”, co by nie znalazło się w Księdze Oczywistej, to znaczy, w samym Koranie (6:59). Jak stwierdził Prorok w jednej ze swych wypowiedzi, Koran zawiera dzieje dawnych ludów, informacje o tych, które przyjdą po jego objawieniu i rozwiązanie sporów pomiędzy ludźmi. Zwraca się do ludzi o różnym poziomie intelektualnym. Setki egzegetów, którzy pisali swe komentarze do Koranu w ciągu 14 stuleci dziejów islamu, wynosili z niego różne znaczenia, jednak żaden nigdy nie twierdził, że jest zdolny objąć i zrozumieć cały Koran. Tysiące prawników wyprowadzało z niego prawa i opierało na nim tok swego rozumowania prawniczego, jednak nikt z nich nie żywił przekonania, że potrafi wyprowadzić wszystkie prawa w nim zawarte i zrozumieć wszystkie jego nakazy i zakazy. Wszyscy rzetelni uczeni, zdolni do pogodzenia umysłu z sercem; wszyscy „odnowiciele”, bogobojni uczeni, którzy pojawiali się w pewnych epokach, ażeby ożywić i przywrócić islam – znaleźli w Koranie swoją ścieżkę. Wszyscy ludzie szlachetni i pobożni znajdowali w nim źródła inspiracji i sposób oczyszczenia, a wszystkie ścieżki sufickie były odeń zależne. Sam Koran jednak, jak źródło, które płynąc, zwiększa swą objętość, pozostał nietknięty. Głębię i bogactwo znaczeń Koran zawdzięcza swej cudownej elokwencji, która oparta jest, między innymi, na stylu kreatywnym, bogatym i pełnym artyzmu. Często posługuje się przypowieściami i stosuje retorykę figuratywną, symboliczną, z metaforami i porównaniami. To naturalne, gdyż Koran zawiera wiedzę o wszystkim Ignorowanie symbolicznego i artystycznego stylu koranicznego i zadowalanie się jedynie znaczeniem zewnętrznym wyrażeń spowodowało pojawienie się prądu powierzchownego i ciasnego, zwanego Zahirijja. Prądem zupełnie przeciwnym do niego była Batinijja (ezoteryzm); ezoteryzm ów poszukiwał pełni prawdy w symbolach, ignorując zarazem zewnętrzne znaczenie wypowiedzi koranicznych. Obydwa podejścia są szkodliwe, a najbardziej pożądana jest zawsze droga pośrednia. CZY MOŻLIWY JEST PEŁNY, DOKŁADNY PRZEKŁAD KORANU? Pytanie: „Czy możliwy jest pełny, dokładny przekład Koranu?” było przez niemal stulecie przyczyną gorących debat w świecie muzułmańskim. To pytanie stawiane xxv bez właściwej rozwagi. Przede wszystkim język nie jest zestawem form, złożonym z liter i słów. Jak styl mówienia lub pisania oddaje charakter danego człowieka, tak język narodu jest zwierciadłem charakteru narodowego, ukształtowanego przez jego kulturę, historię, religię, a nawet kraj, gdzie ów naród żyje. Jest niemal niemożliwe, aby każde słowo używane w pewnym języku było dokładnym odpowiednikiem słowa stosowanego w tym samym znaczeniu w innym języku. To słowo ma różne konotacje i skojarzenia specyficzne dla określonego ludu, który go używa, i wywiera na każdym jego użytkowniku nieco inne wrażenie. Na przykład według większości uczonych muzułmańskich słowo qur’an wywodzi się od czasownika qira’at oznaczającego czytanie lub recytowanie. Jednak słowo qur’an nie jest dokładnym odpowiednikiem „czytania” lub „recytacji” w języku polskim lub też innego słowa używanego w tym samym znaczeniu w jakimś innym języku. Język z całym swoim słownictwem jest żywym bytem o zmieniających się formach i podlega różnym adaptacjom w ciągu dziejów ludu posługującego się nim na co dzień. Poza tym arabski jest językiem o ściśle wyznaczonych regułach gramatyki. Pod względem koniugacji i etymologii jest najbogatszym językiem świata. Warto zwrócić uwagę na to, że czasy gramatyczne nie zawsze mają to samo znaczenie i zastosowanie w poszczególnych językach. Koran opisuje na przykład wydarzenia Dnia Sądu Ostatecznego w czasie przeszłym, mimo że dzień ów nastąpi dopiero w przyszłości. Poza innymi powodami takiego zabiegu czas przeszły prosty w języku arabskim stosowany jest także dla oddania znaczenia, że przyszłe wydarzenie z całą pewnością nastąpi. Również czas teraźniejszy nie jest identyczny w języku arabskim i polskim. Pomijając już różnice pomiędzy jakimikolwiek dwoma językami, istnieją różnice w posługiwaniu się czasami, np. present perfect tense w obrębie odmian języka angielskiego – brytyjskiej i amerykańskiej. Inną cechą języka jest to, że podczas gdy w języku arabskim rzeczowniki dzieli się na dwa rodzaje gramatyczne (męski i żeński), to w języku angielskim (i również m.in. w polskim – uwaga tłum.) – na trzy. W języku angielskim rzeczowniki mają dwie liczby: pojedynczą i mnogą, gdy tymczasem przymiotniki i czasowniki pozbawione są liczby mnogiej. W języku arabskim istnieją trzy liczby gramatyczne zarówno dla rzeczowników, jak i przymiotników oraz czasowników: pojedyncza, podwójna i mnoga. Poza tym w języku arabskim rzeczowniki mają wiele form pluralnych, z których każda wykazuje różnice i swoiste implikacje. Koran ma również inną cechę szczególną, która sprawia, że jego dokładny przekład na inny język jest niemal niemożliwy. Koran wcielił nową myśl w słowa. Poza samym słowem qur’an wiele innych słów stało się pojęciami niemożliwymi do oddania w innym języku bez niezbędnych objaśnień. Są to na przykład: rabb (pan), ilah (bóg), malik (władca), kitab (książka), wahy (łahj, objawienie), din (religia), millah (naród, droga), szari’a, ibadah (kult, uwielbienie, adoracja), taqwa (takła, pobożność i prawość), ihsan (doskonała dobroć sługi), walijj (przyjaciel, człowiek szlachetny i bogobojny), nur (światło), nabijj (prorok), rasul (wysłannik), islam, iman (wiara, wyznanie) oraz inne, które dały początek jakiejś gałęzi wiedzy lub nauki, spośród nauk zwanych naukami o Koranie, takie jak muhkam (ustalony, zdecydowany), mutaszabih (alegoryczny), tafsir (interpretacja), ta’wil (egzegeza), nasich (znoszący) i mansuch (zniesiony). Przyczyny, dla których nie jest możliwy dokładny przekład Koranu na inny język, nie są ograniczone do tych, które wymieniliśmy wyżej. Dlatego żadne tłumaczenie nie może zastąpić Koranu i być recytowane w czasie codziennych modlitw. UWAGI O NINIEJSZYM STUDIUM INTERPRETACJI Do tej pory podjęto wiele studiów, mających na celu oddanie znaczenia Koranu w innych językach. Każde z nich przewyższa inne pod wieloma względami, a pod innymi – stoi niżej. Niemniej jednak jest także prawdą, że w tych studiach, prócz licznych uproszczeń, mogą wystąpić błędy w rozumieniu samego tekstu koranicznego. Nie twierdzimy, że niniejsze studium, które w części opiera się na interpretacji Suata Yıldırıma, sławnego tureckiego profesora interpretacji Koranu, przewyższa inne. Jednak różni się od nich w następujących, istotnych punktach: • Jak wspomnieliśmy, podobnie jak niemal każdy werset Koranu istnieje w sposób samodzielny, połączony jest także w sposób naturalny z każdym innym wersetem oraz całością Koranu. Rozumienie i interpretacja Koranu wymagają dysponowania kompletną wiedzą i rozumieniem całego Koranu oraz rozważania jego całości. Nie wolno zapominać o tym, że głównym interpretatorem Koranu jest sam Koran; analogicznie do tego, jak wersety interpretują się nawzajem, Koran jako całość interpretuje każdy z nich. Staraliśmy się ściśle zachowywać tę unikalną cechę Koranu. • Bediüzzaman Said Nursi często zwraca uwagę na to, że głębia znaczeń, jakie zawarte są w sformułowaniach koranicznych, stanowi jeden z aspektów jego cudowności. Na przykład skoro w języku arabskim rodzajnik określony al przydaje słowu charakteru wyłączności, to interpretuje on „al-hamdu – wysławianie” na początku sury al-Fatiha: „Wszelka chwała i wdzięczność, jaką ktokolwiek okazał innym od początku życia człowieka na Ziemi, z jakiegokolwiek powodu i z jakiejkolwiek okazji, i jaką okaże aż do Dnia Sądu, należy się Bogu”. • Z cech wykorzystanych słów i porządku słów w zdaniu: Z tego, w co ich zaopatrzyliśmy (z majątku, wiedzy, władzy, itp.), wydają (aby zapewnić wyżywienie potrzebującym i dla sprawy Boga, wyłącznie dla przyjemności Boga i nie tworząc dla innych zobowiązań), które to zdanie pojawia się w trzenastępujące reguły i warunki dawania jałmużny i dobroczynności w ogóle: xxvii 1. Ażeby Bóg przyjął od wiernego jałmużnę, musi on dać ją ze swego majątku w ilości, która nie spowoduje, że sam będzie potrzebował jałmużny. Warunek ten wyraża Z w Z tego, w co. 2. Wierzący nie mogą darować potrzebującemu dóbr kogoś innego, lecz muszą dawać ze swego majątku. Fraza: w co ich zaopatrzyliśmy odnosi się do tego właśnie warunku. Znaczenie jest takie: „Wierni dają z tego, w co ich zaopatrzyliśmy (nie zaś z tego, w co zaopatrzyliśmy innych)”. 3. Wierzący nie mogą przypominać tym, których obdarowali, o uprzejmości, jaką im wyświadczyli. My we frazie w co My ich zaopatrzyliśmy odnosi się do tego warunku, co oznacza: „To myśmy obdarzyli was majątkiem, z którego dajecie biednym na ich utrzymanie. Przeto, dając Naszemu słudze z naszej własności, nie możecie tworzyć dla niego zobowiązania”. 4. Wierni nie mogą się lękać, że staną się ubodzy, gdyż obdarowują innych. Wskazuje na to zaimek osobowy My w My ich zaopatrzyliśmy. Ponieważ to Bóg nas zaopatruje i nakazuje nam dawać innym, nie sprawi, że zbiedniejemy ze względu na pomoc okazywaną innym ludziom. 5. Wierzący muszą okazywać pomoc materialną tym, którzy przeznaczą ją na swe utrzymanie. Nie do przyjęcia jest wydawanie środków na osoby, które je zmarnotrawią. Wskazuje na to fraza: Wydają, żeby zapewnić utrzymanie. 6. Wierzący muszą dawać ze względu na Boga. My ich zaopatrzyliśmy odnosi się właśnie do tego. Oznacza to: „Zasadniczo jest to nasza własność, z której wydajecie, dlatego musicie wydawać w Naszym Imieniu”. 7. Słowo „co” w Z tego, w co oznacza, że w cokolwiek Bóg zaopatruje człowieka, jest włączone do znaczenia rizq (zaopatrzenie). W związku z tym wierzący musi nie tylko dawać ze swojego majątku, ale ze wszystkiego, co posiada. Dobre słowo, akt pomocy, porada i nauczanie mieszczą się w znaczeniu zaopatrzenia i wydawania środków na utrzymanie innych (Isaratu’l-Icaz, 40). Włączając te wszystkie warunki, znaczenie wyrażenia, którego oryginał obejmuje trzy słowa, jest takie: „Z tego, w co ich zaopatrzyliśmy z majątku, wiedzy i władzy, itp., wierząc, że to My zaopatrujemy, i nie odczuwając żadnego lęku, że zbiednieją ze względu na to, co dają innym, i nie stwarzając tym, którym pomagają, żadnych zobowiązań, wydają swe środki zarówno ze względu na Boga, jak i po to, aby dać zaopatrzenie potrzebującym, którzy są wystarczająco rozumni, aby nie marnotrawić tego, co się im daje; dają tyle, żeby sami nie potrzebowali jałmużny”. W niniejszej interpretacji, staraliśmy się uwzględnić taką głębię znaczeń, w rozmiarze, na jaki pozwala zakres naszego studium. • Duże znaczenie ma fakt, że Koran był objawiany w określonych sytuacjach w ciągu 23 lat. Jego właściwe, poprawne rozumienie doprowadziło do narodzin ważnej dyscypliny, zwanej naukami o Koranie, która obejmuje szeroki zakres tematyczny, na przykład znoszenie jednego prawa lub wersetu przez inny, uogólnienie lub partykularyzacja znaczenia ze względu na szczególną okazję albo sytuację i okoliczności objawienia wersetu. Jeśli tym czynnikom nie przyda się odpowiedniej uwagi przy interpretacji Koranu, to ktoś, patrząc powierzchownie, mógłby odnieść wrażenie, że w Koranie występują sprzeczności. Żeby zapobiec takiemu wrażeniu, staraliśmy się wziąć pod uwagę powyższe zastrzeżenia. Na przykład: O wy, którzy wierzycie! Jeśli pójdziecie za tymi, którzy nie wierzą (hipokrytami i żydami w Medynie, szerzącymi nieprawdę o wydarzeniach spod Uhud), oni sprawią, że odwrócicie się na piętach (ku niewierze) i powrócicie całkowicie przegrani (zarówno w tym, jak i w przyszłym świecie) (3:149). Powyższy werset nakazuje, aby wierni nie okazywali posłuszeństwa niewiernym. Jednakże jak w przypadku wielu przykazań koranicznych, także i to ma aspekty względne, odpowiednie do czasu i okoliczności. Prócz tego werset musi łączyć się z wersetami poprzedzającymi go i następującymi po nim. Dostrzeżenie tegoż powiązania wymaga nieraz znajomości kontekstu objawienia danego wersetu. Po bitwie pod Uhud hipokryci i żydzi zaczęli głosić, że jeśliby Muhammad był prorokiem prawdziwym, to nie spotkałoby go w tej konfrontacji niepowodzenie. Usiłowali też przekonywać muzułmanów do powrotu do ich poprzedniego stanu niewiary. Muzułmanie w Medynie, do których był skierowany przytoczony werset, znali jego szczególną treść. Z tego względu wyjaśnienie znaczenia i bezpośredniego celu objawienia danego wersetu wymaga interpretacji wraz z komentarzem. Zarazem jednak nie wolno nam nigdy zapominać o tym, że – mając na uwadze jego znaczenie, odniesienia i przykazania, jakie zawiera – werset nie może się ograniczać do okoliczności swego objawienia. To, że werset został objawiony w pewnych okolicznościach, nie jest przeszkodą, aby przykazanie w nim zawarte miało również ogólny obszar zastosowania. To zasada zarówno interpretacji koranicznej, jak i jurysprudencji muzułmańskiej. • Struktura i charakter słów użytych w Koranie stanowią źródło wielu znaczeń. Na przykład istotą, która odmówiła pokłonu przed Adamem, był Iblis, ale to był Szatan, gdy zbliżył się do Adama, aby go oszukać w Ogrodzie. Można wydedukować z tego słowa, co zdarzyło się pomiędzy jego odmową pokłonu a zbliżeniem się do pierwszego człowieka. To należałoby ukazać w interpretacji. Oto najkrótsze objaśnienie znaczenia wersetu 2:36: xxix (Iblis był z natury pozbawiony dobra i uległy wobec swej chełpliwości; okazał nieposłuszeństwo nakazowi Boga i został wypędzony z Ogrodu, stając się Szatanem pozbawionym Bożego miłosierdzia i przeklętym Szatanem. Kusząc Adama i Ewę zakazanym drzewem, pomimo Naszego uprzedniego ostrzeżenia), Szatan sprawił, że obydwoje potknęli się o nie i wywiódł ich ze (szczęśliwego) stanu, w jakim się znajdowali; a My powiedzieliśmy: „Odejdźcie (a odtąd będziecie wiedli żywot, w którym) jedni spośród was będą nieprzyjaciółmi drugich. Na ziemi (gdzie już zostaliście wyznaczeni na zarządców) będzie wasze mieszkanie i zaopatrzenie aż do wyznaczonego czasu”. Niestety, nie zdołaliśmy opracować tak obszernie całego niniejszego studium. • Objaśnienia, które musieliśmy umieścić (zazwyczaj w nawiasach) przed tłumaczeniem danego wersetu lub w obrębie samego przekładu, nie stanowią dodatku do jego znaczenia ani też żadnego rodzaju jego adaptacji. Wyrażają pełne, normalne znaczenie słów, rozumianych pojedynczo i w kontekście. Przez „kontekst” rozumiemy kontekst fragmentu sury albo Koranu; ale również kontekst historyczny, sytuację, stanowiącą tło konkretnych wersetów. Powinniśmy też być świadomi tego, że Koran jest cudowny w sile swej zwięzłości, przekazywania wielu treści w niewielu słowach. Nieraz ta zwięzłość osiągana jest dzięki potężnemu upakowaniu struktur oraz możliwych połączeń składniowych w języku arabskim, podniesionym w Koranie do nieporównywalnej doskonałości. Relatywnie ubogi w odmiany język, jak na przykład angielski, nie jest w stanie oddać pełnego znaczenia Koranu bez wyjaśnień, które by przekazały znaczenie zawarte w poszczególnych słowach arabskich dzięki ich fleksji, pozycji w zdaniu itd. Czasami zwięzłość Koranu osiągana jest przez elipsę, to znaczy pominięcie tego, co jest już znane lub łatwe do poznania dla osoby obznajomionej z językiem i tematyką (zob. punkt następny). Okoliczności, w których wersety były objawiane, wymagają dodatków z wyjaśnieniami (oraz uwag) ze względu na to, że kontekst historyczny nie jest nam znany w tej mierze, co pierwszym adresatom Koranu. Trzeba jednak zaznaczyć, że choć kontekst historyczny jest istotny dla znaczenia wersetów i równie ważny dla uzmysłowienia sobie związków pomiędzy nimi, to nie ogranicza on ich znaczenia. Każdy powinien odpowiedzieć na przesłanie Koranu tak, jak gdyby jego słowa i znaczenie były objawione do niego jako pierwszego. Znajomość tła historycznego pewnych wersetów i fragmentów tekstu w rzeczywistości nie zmniejsza ani nie ogranicza, lecz poprawia zrozumienie ich obecnych i wiecznych odniesień. • Na próżno by szukać w Koranie choćby jednego przypadku rozwodzenia się nad jakąś kwestią. Opowiadając zdarzenia, nie wchodząc w szczegóły, Koran podaje najważniejsze informacje, a szczegóły pozostawia intelektowi czytającego. Słuchacz lub czytelnik mogą sami uzupełnić to, czego brakuje, ze znajomości opowieści i/lub przy pomocy zwykłego zdrowego rozsądku. Na przykład w wersecie 2:35, po Boskim rozkazie skierowanym do Adama i Ewy, aby nie zbliżali się do (zakazanego) drzewa, następuje, spowodowane przez Szatana, „wywiedzenie ich z tego (szczęśliwego) stanu, w jakim się znajdowali” Przytoczmy inny przykład: Teraz, po upłynięciu całego tego czasu, jeden spośród dwóch (więźniów), ten, którego oswobodzono, przypomniał sobie (to, o co Józef prosił, aby pamiętał) i rzekł: „Podam wam jego wyjaśnienie, przeto poślijcie mnie!” „O Józefie, człowieku prawdomówny!...” (12:45-46) Pomiędzy poślijcie mnie i Józefie, człowieku prawdomówny! miało miejsce kilka zdarzeń, które pomija narracja: „Przeto poślijcie mnie do Józefa, abym mógł go wypytać o znaczenie snu”. Posłano go. Opuścił zatem dwór królewski i udał się do więzienia. Przybywszy tam, po otrzymaniu zezwolenia od straży więziennej, wszedł do celi Józefa. Wymienił z nim słowa powitania opowiada zwięźle do tego momentu, nie przysparzając przy tym niejasności. W niniejszym studium staraliśmy się jednak uwzględnić w nawiasach niektóre z pominiętych zdarzeń, aby ułatwić w ten sposób czytelnikowi rozumienie tekstu koranicznego. • Wersety koraniczne objaśniają się wzajemnie, zatem, w celu uzyskania dokładnego i pełnego znaczenia danego wersetu, musimy wziąć pod uwagę inne wersety; te, które najbardziej się do niego odnoszą. Na przykład werset 2:42 powinien być interpretowany w połączeniu z wersetami 2:71, 79, 140, 174, 179; 3:167; 4:13, 46; 5:106: Nie wprowadzajcie zamieszania w prawdę, mieszając ją z kłamstwem; i nie ukrywajcie prawdy, skoro znacie (znaczenie i efekt tego, co czynicie, i że to, co usiłujecie ukryć, jest prawdą, i że Muhammad jest Wysłannikiem Bożym; Wysłannikiem, którego nadejście przewidzieliście). Autorzy licznych interpretacji Koranu zadowalają się przekładem dosłownym. Przykładowo w powyższym wersecie nie wspominają, czym jest to, co Dzieci Izraela znają i ukrywają. My, ze swojej strony, staraliśmy się uczynić znaczenie tak jasnym, jak to tylko możliwe, za pomocą przypisów lub wyjaśnień w nawiasach. • Wielkie znaczenie dla tekstu mają czasy gramatyczne, użyte i przechodzące od jednego do drugiego, rzeczowniki określone i nieokreślone, a także rodzaj zdania (rzeczownikowe lub czasownikowe – zdanie rozpoczynające się od czasownika jest zdaniem czasownikowym); adresat w drugiej lub trzeciej osobie, zdanie bezosobowe itp. Na przykład od wersetu 2:30 Bóg zwraca się do Adama bezpośrednio, ale już w wersecie 37, który następuje po wersecie opisującym xxxi jego zbliżenie do zakazanego drzewa, zwraca się do niego w trzeciej osobie. Oznacza to, że Adam wszedł w innym rodzaj relacji ze swoim Panem. Także czasownik telaqqa użyty w znaczeniu otrzymywania implikuje postrzeżenie przez Adama, że jest natchniony. A zatem odcienie znaczeń, które wszelkie takie cechy języka przydają wersetom, muszą zostać uwzględnione w studium interpretacji koranicznej. Oto najkrótsza interpretacja tego wersetu: (Świadom swego błędu i raczej w nadziei jego naprawienia, niż próbując znaleźć usprawiedliwienie), Adam otrzymał od swego Pana (z którym wszedł w nowy rodzaj relacji) słowa (z pomocą których rozumiał, że został natchniony ze względu na swą skruchę) i (poprosił – przy ich pomocy – Boga o wybaczenie). W zamian Bóg przyjął jego żal. On zaprawdę jest Tym, który nagradza żal miłosiernym przebaczeniem, Wszechwspółczujący. • Następna ważna uwaga: rakteru słów: Oto najzwięźlejsza interpretacja znaczenia wersetu 2:27, wynikająca z cha(Ci), którzy łamią umowę z Bogiem (która jest sznurem światła, utkanym z nici Bożej Woli, Mądrości i Łaski, odpowiedzialnym za ład wszechświata, po jej uroczystym zawiązaniu i przecinają więzy, które Bóg nakazał, aby były związane (pomiędzy krewnymi, jako wymóg związków krwi, i między innymi ludźmi, jako wymóg potrzeb społecznych), i (usiłując szerzyć swe wady w całym społeczeństwie, a nawet w całym świecie, jak ten, kto zaraziwszy się chorobą zakaźną, pragnie przekazać ją dalej) powodują nieporządek i zepsucie na ziemi. Tacy są spomiędzy przegranych (w obydwu światach). Znaczenie podane w nawiasach nie jest komentarzem; to znaczenie uwarunkowane słowami użytymi w wersecie i ich porządkiem, a także regułami i stylami gramatycznymi. Na przykład, słowo oryginalne, przetłumaczone jako „łamać” to NeQaDa. Znaczy ono przerywać gruby, mocny sznur. Implikuje to, że Przymierze Boga jest mocnym sznurem, wiążącym ludzi pomiędzy sobą dza to znaczenie. Przymierze Boga jest sznurem światła, utkanym z Bożej Woli, Mądrości, Wiedzy i Łaskawości, i rozpościera się od wieczności w przeszłości do wieczności w przyszłości. Ów sznur, odpowiedzialny jest za wspaniały ład we wszechświecie i ustanowienie relacji pomiędzy wszystkimi stworzeniami, a jeden z jego końców został przekazany w ręce ludzkości. Obecne zanieczyszczenie środowiska i stan rzeczy na świecie są wynikiem łamania Przymierza z Bogiem. Powyższy werset wymienia Przymierze Boga, będące sznurem, związującym ludzi nawzajem i ludzkość z Bogiem, razem z więzami (pomiędzy ludźmi, a w szczególny sposób – krewnymi), które należy nawiązać. W niniejszym studium zdecydowaliśmy się podać takie znaczenia raz w nawiasach, a innym razem w formie przypisów. • Opowiadając sekwencję zdarzeń albo mówiąc o Bożych błogosławieństwach, Koran wykorzystuje taki styl, który prowokuje umysł do zadawania pytań, a następne zdarzenie albo błogosławieństwo daje na nie odpowiedź. Na przykład wspominając błogosławieństwa raju w wersecie 2:25, stwierdza się, że osoba mieszkająca w pałacu otoczonym drzewami, pomiędzy którymi płyną rzeki, nie będzie pozbawiona uczucia samotności i potrzeby posiadania towarzysza. Koran ukazuje w tym miejscu czyste małżonki. Jeśliby coś mogło zmącić takie błogosławieństwo, to byłaby to jedynie śmierć. Koran usuwa tę obawę, natychmiast dodając, że życie w raju jest wieczne. Znaczenie tego wersetu jest zatem następujące: Głoś dobrą nowinę tym, którzy wierzą i czynią dobre, prawe dzieła: dla nich są Ogrody poniżej (pałaców, pośród) których płyną rzeki. Zawsze, gdy otrzymują stamtąd owoce (różnorakich barw, kształtów, smaków, i takie, które się stale odradzają), mówią: „To jest zaopatrzenie, które otrzymywaliśmy”. Albowiem daje się im podobne (do tego, co otrzymywali zarówno na tym świecie, jak i poprzednio, w Ogrodach, znajome co do kształtu przeznaczone są im małżonki czyste (wolne od wszelkiej nieczystości). Będą tam przebywać (na zawsze). • Jak już wspomniano, wersety koraniczne interpretują się nawzajem i odnoszą się do siebie poprzez te same słowa i wyrażenia. Poza tym są też słowa i pojęcia, które funkcjonują jako ramy znaczeń objawienia koranicznego, takie jak Rabb (Pan), taqwa (pobożność i prawość), ihsan (doskonała dobroć i sama doskonałość, czynienie czegoś w pełnej świadomości, że Bóg obserwuje swe sługi), ibadah (akty czci i uwielbienia Boga), islam (poddanie się Bogu), kufr (niewiara; ukrywanie prawdy dobrowolnie i celowo, odrzucanie jej) itp. Choć te koncepcje powinny być interpretowane w ich pełnym znaczeniu, to nie mogliśmy tak postąpić, gdyż przyjęliśmy założenie, że dla czytelników tekst byłby zbyt długi i rozwlekły i trudno by było się na nim skupić. Podsumowując: cechy stylu koranicznego i aspekty jego cudowności przyczyniły się do wprowadzenia w tym studium objaśnień parantetycznych. Nie są to nasze dodatki, ale znaczenie, jakie zawierają poszczególne wersety. • Należy wspomnieć także o tym, że niektóre z przepisów i praktyk muzułmańskich, na przykład niewolnictwo, dżihad (szlachetne zmagania w zbożnym celu), dozwolenie (w ściśle określonych okolicznościach) na wojnę i udział kobiet w dziedziczeniu – stały się przedmiotem krytyki nieprzyjaciół islamu, a i gorących debat toczonych wśród przyjaciół i obrońców. W niniejszym studium staraliśmy się te sprawy wyjaśnić. xxxiii W czasie pracy nad tym studium, pomimo swej chronicznej choroby, zajęć i konfrontacji z wieloma czynnikami negatywnymi, czcigodny Hodżaefendi nigdy nie szczędził zachęty, wsparcia, przewodnictwa i uwag krytycznych. Jestem wdzięczny jemu, a także innym przyjaciołom za szczodrą pomoc. Dziękuję również panu Jamilowi Qureshi z Oksfordu i pani Jane Louise Kandur za korektę tekstu angielskiego. Pragnę też wyrazić swą wdzięczność Hüseyinowi Bingülowi za sprawdzenie tekstu oraz Fikretowi Yaşarowi, Hakanowi Yesilova, Ekremowi Tez oraz Ibrahimowi Akdag za ich wsparcie techniczne. Naszą powinnością są zmagania, zaś Wszechmogący Bóg daje – jeśli zechce – sukces. Kończąc, upraszam od wszystkich wiernych modlitwy za tego pokornego sługę, o szczerość, czystość intencji, przekonanie w filarach wiary oraz uzyskanie aprobaty