[6]Ażeby zrozumieć Koran, należy wcześniej zrozumieć jego pojęcia. Z tego względu podajemy tutaj ich zwięzłe objaśnienie. Słowo arabskie, tłumaczone jako „chwała i wdzięczność”, to „hamd”. Obejmuje obydwa znaczenia i kilka innych odcieni znaczeniowych. Wysławiamy, wychwalamy kogoś ze względu na pewne szczególne, chwalebne osiągnięcia lub cechy; odczuwamy wdzięczność za doznane dobro. Jednak w relacji z Bogiem hamd potwierdza to, że jest On wiecznie godny wychwalania i uwielbienia, gdyż jest Bogiem wiecznym, wiecznie miłosiernym i Panem całego stworzenia. Niezależnie od tego, czy Jego łaskawość jest uznana za taką przez stworzenia, czy też nie, należy Go wychwalać i okazywać Mu wdzięczność. Dziękczynienie wynika z lojalności wobec Boga – z powodu Jego łask, podczas gdy wychwalanie jest implikowane przez naszą szczerą służebność, świadomą, kim Bóg jest i co znaczy być Jego sługą. Należy zwrócić uwagę, że wszelka chwała i dziękczynienie należą się wyłącznie Bogu. Gdziekolwiek pojawia się piękno, wspaniałość i doskonałość, to ostatecznym ich źródłem jest zawsze Bóg. Żadne istoty stworzone, czy to aniołowie czy ludzie, przedmioty niebieskie lub ziemskie, nie mają innej wspaniałości, piękna i doskonałości, poza tą zależną (od Boga). Gdzie takie jakości się pojawiają, to są one w rzeczywistości wynikiem łaskawości Boga. Przeto, jeśli wobec kogoś mamy odczuwać dług wdzięczności, to wobec Niego, Stwórcy wszystkiego, a więc i tego, za co dziękujemy. Mówiąc Wszelka chwała i dziękczynienie należą się Bogu, mamy na myśli również to, że On jest Bogiem, do którego się uciekamy, gdy grozi nam niebezpieczeństwo, do którego się modlimy o pomoc, jeśli znajdujemy się w trudnej sytuacji lub w potrzebie, i Jedynym, którego czcimy i uwielbiamy.

[7]Słowa „Pan” użyliśmy do przetłumaczenia arabskiego Rabb. Zawiera ono trzy „zestawy” powiązanych ze sobą znaczeń: (I) Wychowawca, Nauczyciel, Podtrzymujący, Odżywiający; (II) Pan i Władca; (III) Ten, który kieruje i kontroluje. To, że Bóg jest Rabb, oznacza, że każda istota (i każda część każdej istoty) – od pierwiastków i rzeczy nieożywionych do roślin, zwierząt i ludzkości, i wszystkie inne istoty w innych światach – wzrastają, są utrzymywane przy życiu, kierowane i kontrolowane przez Niego, aż osiągną właściwą sobie doskonałość, cel swego stworzenia. Oznacza to, że to, co powszechnie nazywa się „prawami przyrody”, jest w rzeczywistości opisem wykonywania przez Boga Jego suwerennej Władzy, jego Atrybutu Rabb. Dodatkowym sposobem wychowywania i kształcenia ludzkości są wysyłanie przez Boga proroków oraz religie. W związku z tym uznając w Bogu jedynego Wychowawcę, Nauczyciela, Żywiciela, Pana i Mistrza wszystkich istot (at-tauhid ar-Rububija), potwierdzamy inny wymiar wiary w Jedność i Jedyność Boga.

[8]„Światy” to arabskie słowo ‘alamin (w należy całkowita Władza i Panowanie? Do liczbie pojedynczej ‘alam). Pochodzi ono od Boga Jedynego, nad wszystkim Tryumfują‘ alam, ‘ alama, oznaczające coś, dzięki czemu cego (dominującego w sposób absolutny nad inna rzecz jest znana. Przeto w tej perspekwszystkim, co istnieje) (40:16). Poza tym tywie każda poszczególna rzecz lub zestaw władanie nad Tamtym Światem ze wszystrzeczy, od najmniejszych cząstek subatokimi jego regionami i światami podporządmowych do największych mgławic i galakkowanymi, takimi jak Miejsce Najwyższetyk, jest swego rodzaju „światem” i wskazuje go Zgromadzenia (po Zmartwychwstaniu, w na Boga. Forma w liczbie mnogiej (‘ alamin) Dniu Sądu – przyp. tłum.), Most, Raj i Piejest stosowana szczególnie wobec istot świakło – należy wyłącznie do Boga. domych, co znaczy, że wszystko, co zosta-

[10]„Dzień Sądu” stanowi przekład arabskieło stworzone, jest jak gdyby świadome, i że go pojęcia Jaum ad-Din. Słowo din zazwydla istot świadomych całkowicie jasne jest czaj oddaje się w języku angielskim (i polwskazywanie na Istnienie Boga, Jego Jedność skim – J.S.) jako „religia”. Pochodzi ono od i Panowanie. czasownika Da-Na (od d-j-n), co oznacza: Z innej perspektywy, „światy” klasyfikuwyznawać religię. Od tego samego rdzenia je się jako Lahut (Wzniosłe Empirion; czy(d-j-n) czasownik Da-Na ma także inny, sty świat niematerialny nieskazitelnej Rzezwiązany z wcześniejszym zestaw znaczeń: czywistości Boskiej), Dżabarut (inny świat pożyczać coś od kogoś lub być zadłużonym, niematerialny, gdzie rzeczywistość Boska być poddanym lub związanym, być winnym objawia się w swej czystej formie), Malakomuś wierność, być wezwanym do rozliczekut (świat czystego wymiaru wewnętrznego nia się, być sądzonym, skazanym (rzeczowbytu), Mithal (świat symboli albo idei, nienikiem pokrewnym jest dajn, dług lub odpomaterialnych form rzeczy) i Szahada (świat wiedzialność, zobowiązanie). Muzułmańska cielesny, zawierający świat widzialny i firkoncepcja religii (din) obejmuje wszystkie te mament Niebios). Te światy należy rozumieć znaczenia. Bóg wyniósł nas z ciemności nieraczej jako wymiary, a nie oddzielne miejsca: bytu do światła życia, stworzył nas wedle boskie prawdy lub rzeczywistość manifestunajlepszego wzoru i wzniósł nas do najwyżjąca się w formach materialnych w tym świeszego miejsca w hierarchii stworzeń. Włączył cie, w innych światach objawiają się we włado „struktury” naszej egzystencji pewne eleściwych sobie kształtach. menty, które – jakkolwiek z pozoru negatyw„Światy” klasyfikuje się również jako ne lub destrukcyjne – poddane dyscyplinie, świat duchów, ten świat, świat niematerialmogą doprowadzić nas do wyższych stopny pomiędzy tym a następnym (al-’Alam alni doskonałości. Abyśmy byli w stanie nad -Barzach) i świat wieczny. nimi zapanować, nie zaś ulec im, i – abyśmy „Światy” można także odnieść do różmogli wykorzystać wszystkie nasze zdolnonych „królestw” w obrębie świata ziemskiego ści i pozytywne pierwiastki naszego bytu – i światów pozaziemskich. Bóg zesłał proroków i objawił poprzez nich i poprzez księgi reguły, jakim powinniśmy

[9]Słowo Malik, tutaj interpretowane jako poddać nasze życie. To depozyt i dar, za który „Władca”, oznacza zarówno właściciela, jak winniśmy Bogu wdzięczność. Spłacanie tego i suwerena, panującego. Chociaż Bóg zezwadługu polega przede wszystkim na kształtola na istnienie na tym świecie suwerenów ze waniu naszego życia zgodnie z ustalonymi względu na to, że wyposażył ludzkość w wolprzez Stwórcę zasadami. W tym znaczeniu ną wolę, to jednak On będzie wyłącznym, religia – din stanowi zestaw Boskich przeabsolutnym Suwerenem, Władcą w Dniu pisów, których istoty ludzkie muszą przeSądu Ostatecznego: Do kogóż owego Dnia strzegać w celu osiągnięcia dobra i zbawienia. Nadejdzie bowiem dzień, kiedy zostaniemy wezwani do złożenia rachunku z wysiłków w tym zakresie i zostaniemy osądzeni na podstawie tego, jak postępowaliśmy na tym świecie. Bóg nagrodzi nas albo ukarze. Jedynym Władcą tego dnia będzie Bóg. Podobnie jak okres życia wszechświata określany jest jako „dzień”, tak samo i czas, gdy zostaniemy wskrzeszeni do życia, osądzeni i uzyskamy stosowną zapłatę za czyny na tym świecie, nazywany jest „dniem”. To następna z przyczyn, dla których Koran nazywa ów „dzień” Jaum ad-Din – Dzień Sądu.

[11]Zachował się przekaz od Wysłannika Bożego, niech będą z nim pokój i błogosławieństwo, że Wszechmogący rzekł: „Połowa sury al-Fatiha należy do Mnie, a druga połowa – do Mojego sługi” (Muslim, „Salah”, 38). 1-4) należy do Boga. W niej to sługa zwraca się do swego Pana jak gdyby w trzeciej osobie, wysławiając Go. Te cztery wersety wysławiające służą jako drabina, po której sługa może wznosić się ku Jego Obecności i osiągnąć godność i honor zwracania się do Pana w drugiej osobie (wersety 5-7). W tym miejscu sługa składa swego rodzaju „petycję” do Jedynego, który w poprzednich wersetach był wysławiany za pomocą Jego wszechogarniających Atrybutów. Zgodnie ze wspomnianym wyżej przekazem tradycji, werset 5 należy zarówno do Boga, jak i do sługi, podczas gdy następne wersety (6-7), kiedy to sługa modli się do Stwórcy w swej najpilniejszej potrzebie (to jest o właściwe przewodnictwo), należą do sługi.

[12]Fraza „oddajemy cześć” stanowi przekład arabskiego na’budu, pierwszej osoby liczby mnogiej czasu niedokonanego od czasownika ‘ABaDa. Oznacza on czynienie czegoś energicznie i z determinacją. Pochodzi od niego termin muzułmański ‘Ibada, oznaczający uwielbienie i poddanie. Czasownik ‘ABaDa ma dwa inne ważne bezokoliczniki, z których oba są bardzo mocno związane z oddawaniem czci. ‘Ubuda oznacza pokorę i poddanie, a ‘ubudija – wykonywanie powinności oddawania czci Bogu w sposób systematyczny. „Tobie jedynie oddajemy cześć” oddaje znaczenie arabskiej konstrukcji ijja-ka na’budu, w której zaimek osobowy „Tobie” znajduje się w pozycji emfatycznej. Tę samą sytuację odnajdujemy również w następnej frazie: ijjaka nasta’inu (zamiast zwykłej konstrukcji nasta’inuka). Oznacza ona, że czcimy Boga pełni bojaźni, poddania, szczerości i pokory oraz w sposób systematyczny. Czyniąc tak, wyrażamy swe całkowite oddanie, uległość i podporządkowanie i potwierdzamy naszą wiarę w to, że nikt prócz Boga nie zasługuje na oddawanie mu czci, co stanowi wyraz at-tauhid al-‘ubudija. Fakt, że na’budu ma formę pierwszej osoby liczby mnogiej czasu niedokonanego oznacza, że obowiązek oddawania czci Bogu nie jest ograniczony do jakiejś jednej okazji, lub że jest czynnością jednorazową, ale jest stałym obowiązkiem, zarówno zbiorowym, jak i indywidualnym. W rzeczy samej, preferowaną formą oddawania Bogu czci jest modlitwa w zgromadzeniu wiernych. Ów aspekt kolektywny odnosi się do (I) jednostki wraz ze wszystkimi systemami i komórkami jej ciała, (II) grupy wiernych, którzy zbierają się razem w jakimkolwiek miejscu lub czasie, w celu uwielbiania Boga, oraz (III) całego „ciała” wiernych na całym świecie, którzy zwracają się w modlitwie w kierunku Ka’by.

[13]Relacja pomiędzy oddającym cześć sługą a Bogiem, jako Jedynym Czczonym, nie jest w innych religiach ustalona z właściwą jej jasnością, w szczególności biorąc pod uwagę wpływ nowoczesnych trendów związanych z humanizmem i indywidualizmem. Może to dać asumpt do pojawiania się pewnych błędnych koncepcji, w związku z czym postaramy się poniżej ów problem rozjaśnić: Służebność w islamie oznacza wolność od innych rodzajów służebności i niewoli. To, co oznacza w islamie służebność, dobrze wyraża odpowiedź Rabi’ ibn ‘Amira, wysłannika dowódcy armii muzułmańskiej, który zapynajwiększej korzyści, jak na przykład Raju. tany przez dowódcę armii perskiej o znaczePrzeto, choć skromny, łagodny i uprzejmy, nie przesłania głoszonego przez muzułmanie uniża się przed nikim innym, poza swym nów, odrzekł: „Zachęcamy ludzi, ażeby przeStwórcą. Naprawdę jest słaby i w potrzechodzili ze służebności wobec fałszywych bie, i świadom swej słabości i konieczności bóstw do służebności wobec Jedynego Boga, wsparcia. Mimo to jest niezależny od innych, z dusznego lochu świata do radosnych przeze względu na duchowe bogactwo, w które strzeni niebiańskich oraz z ciemności relizaopatrzył go Jego Szczodry Pan. Jest takgii fałszywych do światła islamu” (Ahmed że mocny, gdyż opiera się na nieskończonej Cevdet Paşa, 1:391). Mocy swego Władcy. Działa i zmaga się z przeciwnościami jedynie ze względu na Boga, Muzułmańska koncepcja służebności jest Jego radość i po to, ażeby zdobyć cnotę” (Słojedynym środkiem do osiągnięcia autentyczwa, „Słowo 12”, 147). nej ludzkiej wolności i godności. Nikt nie przewyższa drugiego w swym statusie sługi

[14]Ihdi-na, zinterpretowane jako „prowadź i tym samym nie jest godny czci ani adoranas”, pochodzi od czasownika HaDa, któcji. Żadna stworzona istota, czy to Prorok czy ry oznacza „wziąć kogoś za rękę i prowazwykły człowiek, nie może być podmiotem dzić właściwie oraz delikatnie”. Wywodzący uwielbienia. Modlitwa obowiązkowa i pielsię zeń rzeczownik hidaja zazwyczaj oznagrzymka (hadżdż) są wydarzeniami, które cza prawdziwe lub właściwe przewodnictwo, publicznie i w sposób niezwykle jasny unaa jego przeciwieństwem jest zboczenie z właoczniają tę prawdę. ściwej drogi albo zbłądzenie. „Ktoś, kto ogłasza ludzką wolność jako bunt przeciwko Bogu, może być podobnym no przechodnio, jak i nieprzechodnio. Bóg do Faraona tyranem; w rzeczywistości będzie prowadzi ludzi zarówno bezpośrednio, jak poniżał sam siebie, ażeby wysługiwać się i pośrednio. W większości przypadków Bóg własnym interesom, aż w końcu skłoni się zapala wiarę w sercach ludzi ze względu na przed najmarniejszą z rzeczy. Może być harto, że pragną Bożego przewodnictwa i dążą dy i arogancki, a jednocześnie tak nieszczęślido niego. Jednak, mimo że Bóg chce, ażeby wy, że pogodzi się ze swoim poniżeniem dla Jego sługi pragnęły przewodnictwa i starali trwającej chwilkę przyjemności. Nieustęplisię o nie, to nie stanowi to samej Jego przywy i próżny, a zarazem gotów całować stopy czyny. Ten paradoks dobrze artykułuje anoludzi iście diabelskich, w zamian za trywialne nimowy aforyzm: „Choć nie sposób Go odnakorzyści. Zarozumiały i tyranizujący poddaleźć, szukając, to znajdują Go jedynie ci, któnych; kiedy nie jest w stanie znaleźć w swym rzy Go szukają”. Pierwszorzędnym źródłem sercu punktu oparcia w obliczu śmierci, nieprzewodnictwa są Prorocy i Boże Księgi. Pod szczęść i niezliczonych wrogów, pojmuje, że nieobecność proroka tę samą funkcję spełniajest tylko bezsilnym, chełpliwym tyranem. ją ci, którzy nie zbaczając z prostej ścieżki, Skoncentrowany wyłącznie na sobie egoista, podążają śladami proroków. Ich cechy wyjausiłując zaspokoić swe zmysłowe żądze lub śnione zostały w następnym wersecie. osobiste interesy, albo interesy swej grupy rasowej czy kulturalnej, rychło staje się nie-

[15]Arabskie słowo, zinterpretowane tutaj wolnikiem tychże żądz i interesów. jako „ścieżka”, to sirat. To droga, mająca nachylenia i wzgórki, szeroka w jednej częSzczery sługa Boga nie poniża się do tego, ści, a w innych wąska i trudna do przejścia. ażeby skłaniać się w akcie uwielbienia nawet W tradycji Proroka opisuje się ją jako ścieżkę przed największym ze stworzeń. Jest pełen albo most, z nachyleniami i wzgórkami, otogodności i nie traktuje jako przedmiot czci żadnej, choćby wspaniałej rzeczy ani nawet czoną po obu stronach ścianami, z drzwiaCzasownik HaDa używany jest zarówmi i oknami otwierającymi się na zewnątrz. Ściany to przepisy muzułmańskiego szariatu, które chronią Ścieżkę przed atakami z zewnątrz, a podążających nią wiernych przed zejściem z drogi. Drzwi i okna to wyjścia do rzeczy zakazanych. Podążającym Ścieżką wiernym nie wolno z nich korzystać, gdyż grozi to zbłądzeniem (Ibn Hanbal, 4:182-183). Termin sirat stosowany jest w Koranie w liczbie pojedynczej i nie ma liczby mnogiej. To symbol tego, że istnieje jedna jedyna droga, prowadząca do Boga, podczas gdy jest wiele dróg (sabil) wiodących do Ścieżki. Jest ona nazwana przymiotnikiem „prosta”, co znaczy, że Prosta Ścieżka stanowi drogę Koranu, wolną od jakiejkolwiek krzywizny. To droga środkowa, niemająca nic wspólnego z jakąkolwiek skrajnością. W ekonomii jest równie oddalona od komunizmu, jak i kapitalizmu; w polityce – od absolutyzmu, jak i anarchizmu; w filozofii – od realizmu, jak i idealizmu; w sprawach wiary – od materializmu, jak i spirytualizmu. Pod względem światopoglądowym nie jest wyłącznie z tego świata ani też wyłącznie z tamtego świata. Stanowi drogę środka w odniesieniu do ludzkiej psychologii oraz rzeczywistości życia i stworzenia. W sprawach edukacji i wychowania islam dyscyplinuje i nobilituje intelekt, ocalając go od skrajności demagogii, chytrości i głupoty, a zatem prowadzi do rzetelnej wiedzy i mądrości.

[16]Nawet jeśli ktoś zdoła, studiując stworzenie i zastanawiając się nad nim, dojść do przekonania, że musi istnieć Jeden Jedyny, który to wszystko stworzył, to nie sposób odkryć istoty Prostej Ścieżki za pomocą samego tylko rozumowania. Istoty ludzkie zajmują pośród stworzeń miejsce szczególne. Zazwyczaj pragną tego, co najpiękniejsze i pociąga ich właśnie piękno. Zaspokajanie nawet najzwyklejszych potrzeb codziennych wymaga różnorakich umiejętności i rzemiosł. Jako istoty społeczne, ludzie zobowiązani są do wymiany produktów swej pracy i dzielenia się nimi z innymi. Jednakże ich wrodzone instynkty i siły, takie jak intelekt, gniew, namiętność i pożądanie, są nieograniczone i potrzebują pewnej dyscypliny. Z tego względu istoty ludzkie muszą być prowadzone ku drodze prostej, z dala od wszelkich skrajności. Droga ta zawiera w sobie właściwe reguły, gwarantujące szczęście w obydwu światach. Nawet gdyby zebrali się wszyscy ludzie, ażeby ustalić te zasady, nie zdołaliby tego uczynić, gdyż wymagałoby to znajomości wszystkich istot ludzkich, ich charakterów, ambicji i lęków, a także warunków panujących w obydwu światach. Jest to możliwe jedynie dla intelektu uniwersalnego, który objawiał się w ciągu dziejów w Boskiej religii. To religia jest najwspanialszym błogosławieństwem i łaską, jaką Bóg okazał ludzkości. Dzięki niej człowiek może osiągnąć szczęście w obydwu światach, a także zrozumieć cel i sens swego stworzenia. Po to, żebyśmy zdołali odnaleźć prawdziwą Religię i podążać jej ścieżką, Bóg wskazuje nam pewne osoby, które wybrał spośród nas. Opisuje je jako tych, których obdarzył swą łaskawością. Mówi, że Prosta Ścieżka była ich drogą, a w wersecie (4:69) objawia ich tożsamość: Kto posłuszny jest Bogu i Wysłannikowi (albowiem należy się im posłuszeństwo), ci są (i będą także na tamtym świecie, w Raju) w towarzystwie tych, których Bóg obdarzył Swą łaskawością (doskonałym przewodnictwem) – proroków i prawdomównych (lojalnych i prawdomównych w tym, co czynią i mówią), świadków (dostrzegających ukryte boskie prawdy i poświadczających je swoim życiem) i prawych (we wszystkich swych uczynkach i słowach, a także ustanawiających sprawiedliwość). Jakże wspaniali są dla towarzyszy! Ten, kto szczerze poszukuje takich ludzi, znajduje ich, gdyż lśnią w duchowym i intelektualnym „niebie” ludzkości.

[17]Koran zakazuje nam podążania drogą dwóch grup osób: tych, którzy zasługują na gniew Boży (karę i potępienie) oraz tych, którzy błądzą. (cytat z Pisma Świętego Starego i NoweGniew Boga nie oznacza, że jest On zagniewany w jakiś podobny do nas spogo Testamentu, Pallotinum, Poznań 2000 – sób. Raczej Jego gniew oznacza karę i potęJ.S.). Zgodnie zaś z relacją Nowego Testapienie. Czytamy w Koranie, że zasługują mentu, Jezus upominał swych rodaków słona nie ci, którzy zabijają wierzącego z rozwami jeszcze surowszymi: Ewangelia Matemysłem (4:93), pielęgnują złe myśli o Bogu usza, 12:34-35; 23:2-7, 23-33. (48:6), uciekają z pola bitwy (8:16), odcho-

[18]Rzeczownik oznaczający „zbłądzenie” dzą od wiary po tym, jak zaczęli ją wyzna(dalal) może odnosić się do szerokiego zakrewać (16:106), a również ci, którzy spierają się su czynów, od najdrobniejszego błędu osoo Boga, uprzednio go uznawszy (42:16). Na by wierzącej aż do zboczenia z Prostej Ścieżgniew Stwórcy zasługują też ci, którzy nie ki. Jako termin religijny implikuje powrót uwierzyli w Niego i zabijali proroków (2:61); do niewiary i zamianę wiary na niewiarę ci, którzy odmówili wiary w Posłannictwo (2:108), przypisywanie Bogu współtowarzyProroka Muhammada ze względu na zawiść szy zarówno co do Bożej Istoty, Jego Atrybulub rasizm, choć rozpoznali w nim proroka tów, jak i działań (4:116), a także odrzucenie (2:90); ci, którzy oddali cześć cielcowi, mimo wiary we wszystkie filary lub w jeden z nich, że wcześniej uwierzyli w Boga (7:152, 20:86); mianowicie wiary w Istnienie i Jedność Boga a również ci, którzy nie szanowali szaba(łącznie z właściwie pojmowanym przeznatu. Każdy, kto popełnia grzechy lub uczynczeniem), anioły, w Księgi i Pisma zesłane ki, które sprowadzają nań gniew Boga, jest przez Boga, Proroków – bez czynienia pomięobjęty wersetem którzy zasłużyli na (Twój) dzy nimi różnicy co do wiary w nich; oraz w gniew (karę i potępienie). Zmartwychwstanie i życie przyszłe. Każdy, Należy zwrócić uwagę na to, że więkkto wchodzi na fałszywą drogę, zostaje objęszość przestępstw wspomnianych w Koraty słowami ani też tych, którzy błądzą. nie żydów oraz kara i potępienie, jakie sprowadzili na siebie, przedstawiane są w Biblii muzułmanom, jak – poprzez swoje specy(Starym Testamencie) w sposób o wiele barficzne przekonania i działania – ludzie mogą dziej surowy (Księga Liczb, 16:12-24, 31-35, ściągnąć na siebie Bożą karę i potępienie, i 41-50; 21:4-6; Powtórzonego Prawa, 4:25-29; zbłądzić. To ostrzeżenie, ażeby muzułmanie 9:9-29). Prorok Mojżesz, niech będzie z nim nie naśladowali sposobu życia i błędów wspopokój, wypominał im to w księdze Powtómnianych dwu grup i dzięki temu uniknęli rzonego Prawa, 9:24: „Opornie postępowaliście względem Pana, kiedy was poznałem” zaliczenia w ich poczet. Wysłannik w sposób jasny uzmysłowił