[2]Słowo arabskie, przetłumaczone tutaj jako nież światy aniołów, dżinów i innych istot „bogobojnych i pobożnych, którzy przestrzeniematerialnych. Dokładna wiedza o absogają swych powinności względem Pana”, to muttaqi. Wywodzi się od taqwa, a to słowo lutnym poziomie ghaib należy wyłącznie do Boga. Jednakże może On nieco z niej udzielić komukolwiek zechce spośród Swych sług, a szczególnie Swym Wysłannikom, i w jakikolwiek sposób zechce. Ghaib ograniczone albo względne oznacza wszystko to, czego nie jesteśmy w stanie wychwycić zmysłami w ramach tych warunków, w jakich żyjemy. Najbardziej oczywistym przykładem są zdarzenia przeszłe i przyszłe. Koran stosuje termin „wieści o ghaib”, opowiadając dzieje minionych ludów. Ten rodzaj ghaib może zostać poznany przy pomocy badań, a w odniesieniu do przyszłości – wraz z upływem czasu. Jest rzeczą znamienną, że Koran chwali wiernych przede wszystkim za ich wiarę w ghaib. Oznacza to, że życie nie ogranicza się do tego, co można odczuć albo zaobserwować. Ten wymiar fizyczny stanowi manifestację Niewidzialnego i tego, czego nie sposób zaobserwować zgodnie ze specyficznymi dla niego miarami. Prawda albo pełna rzeczywistość każdego zjawiska tego świata zawarta jest w świecie ghaib. Wskazując na samym początku na wiarę w to, co skryte i niewidzialne, Koran uczy nas, jak musimy postrzegać rzeczy i zdarzenia, dając nam prawdziwe kryterium i punkt widzenia. Świat, w którym żyjemy, jest jak księga, której znaczenie leży w ghaib i która pozwala nam poznać swego Autora. Wiernymi są ci, którzy tę księgę studiują i odkrywają jej Autora. Postrzegają każdą rzecz i zdarzenie na tym świecie z tej perspektywy i opierają wszystkie swe badania na tym fundamencie. To punkt, w którym epistemologia muzułmańska odbiega od współczesnej epistemologii Zachodu.

[3]Słowo przetłumaczone jako „Niewidzialni wyspecjalizowani w nauce zajmującej ne” to ghaib. Jego przeciwieństwem jest szasię „zagadką liter” wysnuli z nich wiele hada, czyli – obserwowalne lub odczuwalne. zadziwiających wniosków i odkryli prawGhaib implikuje zatem to, co nie jest bezdy, które skłoniły ich do stwierdzenia, pośrednio wyczuwalne albo jest poza zmyże „litery oderwane” stanowią najwspasłami fizycznymi. Ma dwie kategorie: absonialszy cud. Na przykład imam Rabbani lutną i ograniczoną, albo względną. Ghaib Ahmad Faruq al-Sirhindi (1564? – 1624) absolutne oznacza, z perspektywy tego świaodkrył w nich zapowiedź i znaki wielu ta, Boga z Jego Imionami i Atrybutami oraz przyszłych zdarzeń. świat przyszły. Dla zwyczajnych ludzi (z perspektywy rozwoju duchowego) są to rów-

[6]Sukces, pomyślność (falah) ma wiele typów go życia, wynika z wieczności Boga, wraz z i poziomów, w zależności od potrzeb i aspijego Atrybutami i Imionami. racji ludzkich, a także stopnia ich duchowePo drugie, jeden z przekazów tradygo oświecenia. Na przykład niektórzy pragną cji Proroka mówi, że modlitwa obowiązkouzyskać zbawienie od kary wiecznej, podczas wa stanowi centralny filar życia muzułmańgdy inni tęsknią do Raju. Są też tacy, którzy skiego (ad-Dajlami, 2:204). Bez niego nie da aspirują do wyższych stopni Raju, inni zaś się wznieść gmachu islamu. Dobroczynność mają na względzie wyłącznie przyjemność (sadaka, zakat) zaś względem potrzebująBoga. Kończąc wymienianie cnót ludzi wiecych jest pomostem pomiędzy ludźmi wypełrzących zapowiedzią ich sukcesu i pomyślnoniającym przestrzeń między warstwami spości, bez wyszczególniania, na czym miałoby łeczeństwa. Wiara we wszystkich proroków to polegać, Koran uwzględnia to, że są różne i Księgi (objawione) przemienia wszystkich stopnie wiary, szczerości, czystości intencji i wiernych od czasu Adama w braci i siostry. dobrych uczynków, im zaś odpowiadają okreIslam stanowi dopełnienie wszystkich reliślone stopnie ostatecznej pomyślności i sukgii pochodzących od Boga, natomiast Prorok Muhammad, niech będzie z nim pokój i błocesu w życiu przyszłym.

[7]Trzy najważniejsze przyczyny niewiary to: wedle wzorców zachodnich, niektórzy uczeni pycha, nieprawość oraz uprzedzenia powoduobstają wciąż przy ateizmie. jące zbłądzenie w myśli i czynach. Pod ich

[8]Niewiara jest przestępstwem trudnym do wpływem ciemnieje i ulega zanieczyszczeniu zmierzenia i niewybaczalnym, gdyż stanowi: serce, które zostało stworzone po to, ażeby • jawną niewdzięczność w obliczu nieskońsłużyć Bogu. Podobnie jak opieczętowywane są instytucje albo budynki wykorzystywane • bezgraniczny brak szacunku wobec Boga i w sposób niezgodny z prawem, albo z legalnym celem swego założenia lub konstrukcji, • odrzucenie i zlekceważenie niezliczonych tak też czyni Bóg, opieczętowując serce, które straciło zdolność do szczerej wiary. Jeśli serce chronione jest przed grzecha• oskarżenie o kłamstwo i oszustwo niemi, nieprawością, przesądami, pychą i brakiem miłosierdzia, który powoduje niesprawiedliwość, to zmysły słuchu i wzroku, dzięki którym serce nawiązuje relacje ze światem zewnętrznym, funkcjonują właściwie. Poza tym takie serce ma swój „punkt oparcia”. Oznacza to, że wersety Objawienia docho• wiecznotrwałe zniszczenie ludzkiego dzące doń poprzez uszy, a także dowody, jakie oczy otrzymują z wszechświata, sprawiają, że zapala się w nim światło wiary. Jeśli • Tak jak wiara prowadzi do szczęścia jednak ze względów wspomnianych wyżej serce traci swą istotową tożsamość, to bezcelowe jest szukać w nim „punktu oparcia”. W efekcie uszy stają się głuche na Objawienie, a ponieważ serce nie ma już punktu oparcia,

[12]Werset ten wskazuje na to, że tylko dzięki się na wiedzy, zdrowym rozsądku i mądrowiedzy i zdrowemu osądowi można rozróżnić ści. Oczekuje się zatem, że islam przyjmie pomiędzy prawdą a fałszem oraz pomiędzy każdy człowiek o zdrowym intelekcie i zdoldrogą wiary a drogą obłudy. Inne napomnieności rozumowania. Natomiast niewiedza, nia koraniczne, jak np. „Czy oni nie używają kłamstwo, ślepe naśladownictwo i poddanie rozumu?”, „Czy nie rozumują i nie rozumiesię uprzedzeniom są oznakami skłonności do ją?”, „Czy się nie zastanawiają?”, a także – ulegania przesądom, niewierze i hipokryzji. „Czy się nie zastanawiają i nie są świadomi?”, zasłużyli uczynkami, jest ich straszna sytu-

[9]Opisawszy w kilku treściwych stwierdzeobserwacja dokonywana za pomocą oczu albo niach wierzących i niewierzących, Koran rozbadanie wszechświata powiększa w nim jedypoczyna opis hipokrytów. Jest on zawarty w nie niewiarę. Zapewne dlatego w wielu krętrzynastu wersetach, gdyż: gach naukowych, gdzie nauka uprawiana jest czonej łaskawości Boga; Jego Atrybutów; znaków Boga we wszechświecie; przebranych rzesz istot, które uwierzyły w Boga, a pomiędzy nimi aniołów, wierzących dżinów i istot ludzkich, ponad stu tysięcy proroków oraz milionów ludzi bogobojnych i uczonych, którzy nigdy nie skalali się kłamstwem; sumienia, które zostało stworzone dla wieczności i do niej aspiruje. wiecznego i błogosławieństwa, tak niewiara – w znaczeniu odrzucenia każdego z filarów wiary – może prowadzić do wiecznej, bolesnej kary. • Hipokryta jest nieprzyjacielem skrytym, w swym działaniu opiera się na oszustwie. Wróg skryty jest bardziej niebezpieczny, ponieważ oszukuje i jest bardziej nieuczciwy, złośliwy i buntowniczy; a jeśli działa wewnątrz wspólnoty – bardziej szkodliwy. Hipokryzja w świecie muzułmańskim zawsze stanowiła duże zagrożenie i niosła z sobą znaczne spustoszenia. • Złe cechy i działania, takie jak naigrywanie się, oszustwa, kłamstwo i ostentacja częściej widoczne są u hipokrytów, aniżeli u niewierzących. Z tego względu Koran szczegółowo opisuje obłudników i ostrzega muzułmanów przed przyswajaniem sobie takich cech przez nieostrożne spoufalanie się z nimi. • Jeśli jednak hipokryci żyją pomiędzy wierzącymi, jest możliwe, że długotrwałe, powtarzające się przypominanie ich cech może spowodować zrozumienie przez hipokrytów zła obłudy, a Kalimat at-Tauhid (świadectwo wiary w Boską Jedność: „Nie ma innego boga, prócz Boga, a Muhammad jest Jego Wysłannikiem”), które wypowiadają swymi językami, znajdzie drogę do ich serc.

[10]Takie stwierdzenia koraniczne, jak: „Bóg (jeszcze) wzmaga ich chorobę”, „opieczętował ich serca i słuch” oraz „odpłaci się za ich żart, sprawi, że buntując się, będą wędrować po omacku”, nie oznaczają w żadnym razie, że istoty ludzkie nie mają własnej woli i nie są odpowiedzialne za swoją zgubę. Służą one wyjaśnieniu prawdziwej natury przeznaczenia danego od Boga oraz wolnej woli człowieka. Każda osoba otrzyma to, na co zasłużyła ze względu na swe skłonności, myśli i uczynki. Człowiek wyraża wolę i działa, Bóg zaś stwarza. Stwarzanie ludzkich czynów oznacza nadawanie „zewnętrznej” egzystencji albo urzeczywistnianie ludzkich zamiarów i działań. Stwierdzenia koraniczne, cytowane wyżej, implikują to, że w odpowiedzi na wykorzystanie przez człowieka siły woli w pewnym celu, kierunku i działanie w tym kierunku Bóg daje byt „zewnętrzny”, „widzialny i materialny” jego zamysłom, wyborom i działaniom. Mieszając ludzkie działanie z Boskim stwarzaniem i twierdząc, że są dwa rodzaje przeznaczenia: jedno dla przyczyny, a drugie dla skutku, szkoła dżabarijja (fataliści) negowała wolną wolę człowieka, podczas gdy szkoła mu’tazila (racjonaliści) przypisywała efekt stwórczy woli człowieka i jego działaniu, wnioskując, że to istoty ludzkie stwarzają swoje czyny.

[11]W innym miejscu (63:4) Koran opisuje hipokrytów w sposób następujący: Jeśli na nich spoglądasz, ich powierzchowność zdaje ci się miła i (ich postawa, a także mowa przyciągają i odnoszą swój skutek, przeto) przysłuchujesz się im, gdy mówią. (W rzeczywistości zaś) są niczym podparte kłody drewna w pręgowanych płaszczach. Poprzez dzieje przywódcy niewierzących i hipokrytów, puszący się swym majątkiem, statusem społecznym i powierzchownością, z reguły poniżali szczególnie biednych i słabych wiernych, jako głupców, najniższych pośród nich i bezrozumnych. Jednakże prawda jest zgoła inna. Niniejszy werset wyjaśnia także, że islam nie tylko jest schronieniem dla słabych i biednych, ale również broni i wspiera prawość i prawdę oraz unicestwia arogancję i pychę. Islam ustanowił też prawdziwe kryteria doskonałości, szlachetności i honoru, ażeby ludzie tego świata i rządzący nie wykorzystywali Religii jako środka opresji. To hipokryzja i niewiara przyczyniają się do arogancji, zarozumiałości, egotyzmu, nienawiści i wrogości. wskazują na to, że Przesłanie islamu opiera

[15]Atmosfera otacza Ziemię tak, jak skórka może wydawać się niezgodne z późniejszym pomarańczy otacza i chroni owoc znajdujący (werset 20), które powiada, że jeśliby Bóg się wewnątrz. Dopuszczając jedynie promiechciał, zabrałby im słuch i wzrok. Te dwa nie korzystne dla życia, działa jak filtr albo porównania opisują obłudników z różnej ekran, dający cień. W tej części atmosfery perspektywy. kształtowane są chmury i deszcz.

[16]Ten werset przekazuje nam ważną prawdy, że Bóg nie chciał odejmować im wzroku dę, że niewiara nie jest oparta na autentycznej i słuchu. Wieczna Wola Boga jest, pod pewwiedzy. Zwraca jednak równocześnie uwanym względem, tożsama z Boską Wiedzą. gę na to, że również wiedza nie zawsze chroDzięki Swej Wiecznej Wiedzy, która obejmuni przed niewiarą. Jak powiedzieliśmy wczeje wszystkie czasy i w której czas się końśniej, głównymi przyczynami braku wiary są czy, Bóg zawsze wiedział, co ludzie będą czypycha, nieprawość, arogancja, uprzedzenia i nić i „zapisał” to. Ludzie nie czynią czegoś, zbłądzenie w myśli i czynie. Jeśli nawet nieponieważ Bóg (uprzednio) tak zdecydował wiara nie zawsze jest oparta na ignorancji, to albo (uprzednio) zapisał, lecz Bóg (uprzednio) powoduje ignorancję. Osoba, w której sercu zapisał ich działania, gdyż odwiecznie wiebrak jest „punktu potwierdzenia i wsparcia”, dział, że ludzie tak będą postępować. Zatem, może mieć wiedzę specjalistyczną w zakreskoro częścią tego, na co hipokryci sobie sie wszystkich nauk przyrodniczych i społecznych, ale jeśli idzie o wolę otwarcia na wiarę, to wiedza ta powiększa w nim jedynie ignorancję odnośnie do prawd boskich. Wedle Koranu, wiedzą prawdziwą jest tylko wiedza prowadząca do „poznania” Boga i wiary w Niego: Spośród wszystkich Jego sług jedynie ci są bogobojni, którzy posiedli wiedzę prawdziwą (35:28). Wszelka wiedza zanieczyszczona przez arogancję, pychę, nieprawość, uprzedzenia i zbłądzenie w myśli i uczynkach godna jest zaledwie tego, by nazwać ją strzępem informacji.

[17]Te dwa wersety poza wyrażeniem innych prawd stwierdzają Jedność Boga, Panowanie, a także to, że jest On jedynym podmiotem czci. Opisują również, co to znaczy. Wiara w Bożą Jedność implikuje potwierdzenie przez wierzącego, że Bóg jest jedynym Stwórcą, Żywicielem, Zaopatrującym; że to On wychowuje każde stworzenie i wyposaża je w niezbędne systemy, organy i zdolności zgodnie z jego funkcjami i powinnościami życiowymi; a wreszcie, że wyłącznie On zasługuje na to, by Mu oddawać cześć. Wszystkie zjawiska we wszechświecie – od stworzenia człowieka, aż po uczynienie ziemi jakby posłaniem; od zbudowania nieba dla nas jako „sufitu”, po stworzenie wszelkich rodzajów roślinności – wszystko to wystarczy, by spełnić wspomniane wyżej trzy warunki wiary w jedność Boga.

[13]Oto pełniejsza interpretacja: acja, Stwórca nie zamierzał odjąć im wzroku ani słuchu niesprawiedliwie. Wynika to również z tego względu, że daje im swego rodzaju „stan zawieszenia”, ażeby mogli dostrzec żałosną sytuację i zejść z fałszywej drogi, którą kroczą. Należy jednak podkreślić, że to Bóg określa, jaka konsekwencja spotka człowieka za jaki czyn. Ów „determinizm”, który przeważa w świecie istot świadomych, gdzie zajmują znaczące miejsce wiedza i wola, Wersety 17-20 ilustrują stan hipokryzji wskazuje zdecydowanie na wszechogarniai jego konsekwencje dla serca ludzkiego za jącą Wiedzę i Wolę, a poprzez to na Istniepomocą dwóch porównań. Obydwa zawienie i Jedność Boga. To dlatego Koran ukazurają cudownie efektywne i nagłe zwroty od je Boską Wolę jako ogniwo łączące przyczyprawdy ogólnej do konkretnej jej ilustracji nę ze skutkiem i wolną wolę człowieka z jej i na odwrót. Bez właściwego rozważenia tej konsekwencjami. sprawy stwierdzenie opisujące tutaj hipokrytów jako głuchych, niemych i ślepych

[14]To stwierdzenie dowodzi ważnej praw-

[20]Bóg w Koranie, a także Wysłannik Boży, gosławieństwem raju jest akceptacja uczynzalecają i nakazują wiernym wiele rodzajów ków wiernego przez Boga i (jak wskazudziałań i postaw, jak wiara, wykonywanie ją niektóre wersety, a bezpośrednio mówią o modlitwy, dobroczynność i pomoc bliźnim. tym pewne hadisy) „oglądanie Boga”, które Są jednak też takie uczynki i postawy, które wykracza poza wszystkie nasze miary jako– w zależności od sytuacji – mogą być albo ści. Skoro jednak owymi czysto duchowymi cnotliwe albo złe. Poza tym cechy i „cnoty”, błogosławieństwami radować się będą najktóre zazwyczaj łączy się z dobrymi czynalepsi spośród wiernych, Koran zwykle opimi i dobrym charakterem, najlepiej oceniać suje błogosławieństwa raju językiem, któwedług prawości intencji i szczególnych okory może przemówić do ludzkich zmysłów. liczności jej wyrażenia. Istota ludzka składa się z trzech zasadniNa przykład, szacunek, jaki człowiek czych części: duszy, ducha i ciała fizycznesłaby okazuje przed obliczem potężnego, go. Ponieważ ciało i duch służą wiernemu na staje się zarozumiałością, jeśli taką postatym świecie i – w celu zdyscyplinowania oraz wę przyjmuje silny wobec słabego. Pokora, treningu – poddawane są mękom i pozbawiajaką osoba silna i potężna winna jest okane pewnych ziemskich przyjemności, wierny zywać wobec osoby słabej, staje się – jeśli nagrodzony zostanie przyjemnościami właokazuje ją słaby – samo-upokarzaniem się. ściwymi dla ciała i ducha. Nie należy jedOficjalna postawa urzędnika podczas wykonak pojmować tego tak, że te przyjemnonywania obowiązków służbowych oznacza ści są czysto cielesne. Zadowolenie duchowe, ukazywanie godności, natomiast pokora w jakie będą dawać, jest większe od zmysłowetakiej samej sytuacji stanowiłaby upokorzego. Na przykład każdy potrzebuje przyjacienie. Taka sama postawa urzędowa i oficjalla. Tę ludzką potrzebę najbardziej zaspokaja na w domu byłaby zarozumiałością, podobecność towarzysza życia, z którym ludzie czas gdy pokora byłaby po prostu pokodzielą się miłością, radościami i smutkami. rą. Wytrzymałość i wybaczenie doznanych Skoro zaś najbardziej współczującym, najkrzywd jest cnotą, ale jeśli jest okazywane bardziej szczodrym i miłym sercem jest serWiara i czynienie dobrych dzieł są wspoce kobiety, Koran wspomina kobiety pośród największych błogosławieństw raju, jakie są udziałem mężczyzn. Nie oznacza to jednak, że kobiety będą pozbawione towarzyszy. Przyjemność wynikająca ze wzajemnej pomocy, dzielenia radości i smutków, towarzystwa, miłości, czułości i zażyłości jest o wiele większa, aniżeli przyjemności zmysłowe, które mogą wzajemnie zaspokajać kobieta i mężczyzna. Jednakże ci, którzy zostali pokonani przez przyjemności cielesne, i w związku z tym są nieświadomi towarzyszących im przyjemności duchowych, mogą postrzegać raj jako swego rodzaju królestwo uciech zmysłowych.

[24]Oto najkrótsze wyjaśnienie znaczenia tego wersetu, zgodne z charakterem słów: Słowa w nawiasach nie stanowią dodatkowego komentarza; wskazują natomiast na znaczenia zawarte w słowach, użytych w wersecie, w ich porządku, strukturze i stylu. Na przykład słowo przełożone jako „łamią” pochodzi od czasownika NaQaDa, który znaczy rozplatać gruby, mocny sznur. Oznacza to, że umowa z Bogiem stanowi mocny sznur, wiążący nawzajem ludzi, a także ludzkość z Bogiem. Słowo mithaq, tłumaczone jako związanie, potwierdza to właśnie znaczenie. Umowa Boga jest „sznurem światła”, utkanym z Jego Woli, Mądrości, Wiedzy i Łaskawości, który rozpościera się od nieskończonej przeszłości do nieskończonej przyszłości. Ów sznur utrzymuje doskonały porządek we wszechświecie i ustanawia relacje pomiędzy wszystkimi stworzeniami. Jeden z jego końców przekazany został w ręce ludzi. Skutkiem tego było zasadzenie w ludzkim duchu wielu zdolności. Owe nasiona powinny wykiełkować i zostać rozwinięte przez istoty ludzkie zgodnie z zasadami szariatu w „dobre drzewa, dające zawsze świeże owoce”. Lojalność względem umowy z cach ludzi wiary w Istnienie i Jedność Boga, Bogiem możliwa jest poprzez rozwój wspoKoran zwraca uwagę na Stwórczą Moc Boga mnianych wyżej zdolności i użycie ich w spoi na to, jak ludzkość została powołana do sób, jakiego wymaga islam. Złamanie umowy istnienia. Życie stanowi najwspanialszy i oznacza rozerwanie na części owego „sznura najbardziej fascynujący cud Boga, jest takświatła”. Negowanie któregokolwiek spośród że jednym z Jego największych błogosłaproroków i Ksiąg danych od Boga, odrzucanie niektórych z przykazań islamu a przyjwieństw. Dostarcza również jasnego dowomowanie innych, aprobata pewnych werdu na wieczne Istnienie Boga i inne filary setów Koranu a negowanie innych, a takwiary. Najprostszym stopniem życia możliże podobne nastawienie oznacza rozerwanie wym do zaobserwowania gołym okiem jest na strzępy „sznura światła”. To zniszczenie życie roślin, którego początkiem jest kiełskutkuje nierównowagą w środowisku, a takkowanie roślin pod ziemią. Mimo że proże nierównowagą i nieładem w relacjach mięces ten jest powszechny i łatwy do zaobdzyludzkich. Obecny kryzys w środowisku serwowania, to sam początek życia i jego naturalnym i stan stosunków między ludanatura pozostają dla ludzkości nieznane. mi i narodami świata są rezultatem złamania Sfera relacji, jakie ma z innymi obiektami umowy z Bogiem. ciało tak wielkie, jak góra, lecz pozbawione życia, ograniczona jest do miejsca, gdzie

[22]Podobnie jak wcześniejsze Księgi, także i Koran wykorzystuje przypowieści i porównania w celu przekazania prawd abstrakcyjnych. Czyni tak, gdyż ludzie z reguły nie pojmują abstrakcji, jeśli nie poznają wcześniej szczególnych terminów i specyficznego toku rozumowania, charakterystycznego dla przedstawiania pojęć abstrakcyjnych. Koran zwraca się do całej ludzkości, od pierwszego dnia swego objawienia aż do Dnia Sądu, i odpowiednio do tego korzysta ze wszystkich możliwości języka w stylu, który jest jasny, przyswajalny i efektywny w komunikowaniu koranicznego przesłania. Przyswajalność Objawienia jest, tak jak zrozumiałość „księgi” stworzenia, jednym z aspektów Boskiego miłosierdzia względem stworzeń i Jego łaski, dzięki której ludzkość może poznać Jego wolę.

[23]Werset ten potwierdza raz jeszcze prawdę objaśnioną przez nas uprzednio w przypisie 10. Jednym z zasadniczych powodów, dla których Bóg prowadzi człowieka ku zbłądzeniu, jest występek. Arabski odpowiednik tego słowa to fisq. Używany jako termin religijny oznacza zbłądzenie i odejście od tego, co prawdziwe; wykroczenie poza granice i opuszczenie ścieżki prowadzącej do wiecznego, szczęśliwego żywota. Fisq zaczyna się od wykorzystywania w sposób niewłaściwy trzech podstawowych ludzkich zdolności, mianowicie rozumu, pożądania i gniewu. Prowadzi to do demagogii, przebiegłości, hedonizmu, nieprawości i opresji. Następny werset wymienia zasadnicze przyczyny niewiary, która jest największym występkiem.

[19]Koran jest nie tylko cudem wymownoza innych, stanowi zdradę i jest czymś złym. ści, utrzymuje też w sposób cudowny rówMożemy i być może powinniśmy wykazynowagę pomiędzy prawdami boskimi a absować cierpliwość w obliczu krzywd doznawalutnymi i względnymi prawdami wszechnych przez nas samych, nie wolno nam jedświata. Równoważy także zachętę do spełnak znosić cierpliwie krzywd, jakich doznaje niania dobrych uczynków - w nadziei i oczespołeczeństwo albo naród. kiwaniuna akceptację Boga i uzyskanie Jego nagrody - zniechęcaniem do czynienia zła mniane w tym wersie razem, ale są one zewzględu na bojaźń bożą. Po nakreśleniu w pewien sposób rozdzielone. Oznacza to, cech wiernych, niewiernych i hipokrytów, że dobre uczynki nie są częścią wiary, ale Koran ostrzega przed Ogniem piekielnym też sama wiara bez dobrych uczynków nie tych, którzy rozmyślnie obstają przy niewystarczy do ostatecznego zbawienia w przywierze. Następnie zwraca uwagę na korzyści szłym świecie. wynikające z wiary i dobrych uczynków. W

[25]Ażeby lepiej pojąć prawdę objawioną w to ciało spoczywa. Natomiast żywe stwotym wersecie, powinniśmy przedstawić pełrzenie, nawet tak małe jak pszczoła miodniejszy przekład, oparty na charakterze użytych słów oraz na innych istotnych wersena, może nawiązać relacje z całym światach (m.in. 22:5; 23:12-14; 76:1): tem i powiedzieć: „Świat jest moją własnością, moim ogrodem”. Kiedy życie osiąga stopień rozwoju właściwy istocie ludzkiej, może przenosić się w czasie i przestrzeni, a nawet dalej, na skrzydłach umysłu, serca i wyobraźni. Zawierając wymiar życia związany z materią, biologią oraz duchem, a także wymiar łączący się z etapem mineralnym, roślinnym i zwierzęcym, ludzkie życie obejmuje wszystkie rodzaje i stopnie egzystencji. „Przyczyny naturalne” nie mają żadnego udziału w Boskim akcie stworzenia życia. W celu zakorzenienia w umysłach i ser-

[26]Podobnie jak życie, także i śmierć została stworzona przez Boga i jest tak samo wielkim błogosławieństwem, jak i samo życie, albo nawet większym. Na przykład rośliny spożywane przez zwierzęta i ludzi osiągają dzięki śmierci poziom życia właściwy dla życia zwierzęcego i ludzkiego, a zwierzęta spożyte w ciałach ludzkich zyskują dzięki śmierci poziom właściwy życiu ludzkiemu.

[27]Niektórzy twierdzą, że werset ten, wraz z wersetem 40:11: Nasz Panie! Sprawiłeś, że umarliśmy dwakroć, i dałeś nam dwakroć życie, stanowi dowód na reinkarnację. W rzeczywistości jednak obydwa wersety zdecydowanie ją negują. Przede wszystkim nie ogranicza się ona do dwóch cykli ponownych narodzin. Poza tym reinkarnacja ogranicza się do niewiernych albo nieprawych, tymczasem werset, który komentujemy – nie (zob. także interpretację wersetu 40:11). Wreszcie istnieją wersety, które wyraźnie stwierdzają, że po śmierci nie ma powrotu do świata. W odpowiedzi na pragnienia niewierzących, którzy chcieliby powrotu do tego świata, ażeby móc uwierzyć i czynić dobre, prawe dzieła – a poprzez to – ochronić się przed Ogniem piekielnym, Bóg powie: Nie, nigdy! (23:99-100). Wyrażenie byliście martwi implikuje, że każdy człowiek ma pewien rodzaj bytu w świecie atomów i cząstek elementarnych. Boska Wiedza określiła już, które atomy ze świata pierwiastków, roślin i zwierząt będą stanowić ciało konkretnej osoby. Dlatego w ruchu cząstek konstytuujących ludzkie ciało nie ma miejsca na przypadek. Wyrażenie, o którym mowa, sugeruje również, że skoro po życiu następuje śmierć, to owe cząstki pozbawione są tego, co rozpoznajemy jako życie, które wskazuje w sposób bezpośredni na Boga Stwórcę. Poza tym niniejszy werset zwraca uwagę na fakt, że to Bóg zarządza życiem i śmiercią i nikt oraz nic nie ma udziału w Jego Władzy. Oznacza to: „Byliście bez życia w świecie pierwiastków, gdyż tak chciał Bóg i tego dokonał”.

[21]Ów werset oznacza, że w raju każdy ten sposób nie tylko pociesza strapione dusze, wierny, który tam się znajdzie, będzie miał ale też zachęca do wiary i prawości. do dyspozycji Ogrody. Największym bło-

[28]Podczas gdy ten werset i wersety 41:9-12 jasno implikują wcześniejsze stworzenie Ziemi niż nieba, to wersety 79:27-30 sugerują coś zgoła przeciwnego, a werset 21:30 zdaje się mówić, że Ziemia i niebo zostały stworzone jednocześnie. Jednakże, rozpatrywane razem wersety te znaczą: Na pierwotnym etapie (etapach) stwarzania Niebiosa albo system słoneczny i Ziemia stanowiły jakby kawałek ciasta, które Bóg wyrobił z eteru, przypominającego wodę w swej zdolności do rozprzestrzeniania się i w tym, że stanowi medium stworzenia, jak woda jest medium dla życia na Ziemi. Do tego odnosi się werset: Jego Najwyższy Tron był na wodzie (11:7). Z tej materii – eteru – Bóg uczynił atomy i molekuły, wzmocnił pewną jej część i sprawił, że stężała. Z niej to wykonał Ziemię. W tym znaczeniu, że materia przygotowywana na Ziemię była wzmacniana i pokrywała się skorupą, stworzenie Ziemi poprzedziło stworzenie niebios. Przedtem jednak istniało pojedyncze niebo w formie chmur złożonych z pierwiastków gazowych. Ukształtowanie tychże chmur, stanowiących pierwotną formę niebios, w „siedem niebios” i ozdobienie ich słońcem, księżycem oraz gwiazdami nastąpiło po uformowaniu Ziemi, podczas gdy przygotowanie Ziemi pod życie człowieka nastąpiło po ukształtowaniu niebios. Co Koran rozumie przez „siedem niebios”, interpretowano na różne sposoby, z których najistotniejsze są następujące: • Ta niebywale obszerna przestrzeń wypełniona jest eterem, którego istnienie fizyka przyznała, bez bliższego jednak określenia. Ten eter służy za medium przenoszące gorąco, światło itp., a także do ustanowienia relacji pomiędzy prawami bożymi ustalonymi dla ruchu ciał niebieskich. Podobnie jak woda zmienia się w parę i • Ponieważ Koran wykorzystuje takie lód, nie tracąc przy tym swej zasadniczej natury, tak i eter cechuje się podobnymi rodzajami przeobrażania. • Wiadomo, że istnieje – jak dotąd bliżej nieokreślona – mnogość galaktyk, a Dro• Koran został objawiony czternaście stuga Mleczna jest tylko jedną z nich. • Tak, jak popiół, węgiel i diament są substancjami produkowanymi z tego samego minerału w czasie procesu jego obróbki, a ogień wydziela płomienie i dym, tak samo podczas kształtowania tej samej materii mogą być formowane różne poziomy lub • Wszystkie koraniczne wyrażenia, któwarstwy. Ponieważ w języku arabskim (tak jak w niektórych innych językach) takimi liczbami, jak siedem, siedemdziesiąt albo siedemset posługiwano się w celu oznaczenia różnych stopni wielości, • Nauka stanowi zbiór hipotez, sprawdzamożna przypuszczać, że istnieje więcej niż siedem niebios. • Koran nazywa niebiosa, gdzie znajdują się słońce, księżyc i gwiazdy, niebiosami najniższymi albo niebiosami świata (67:5). Pozostałe sześć niebios może się odnosić do wymiarów tamtego Świata (Bóg wie najlepiej).

[29]W odniesieniu do tego, jak Koran zajmuje się zagadnieniami stanowiącymi przedmiot zainteresowania nauki, należy zauważyć: • Koran nie jest książką zajmującą się naukami przyrodniczymi, jak np. fizyka, chemia, biologia czy też astronomia. • Koran ma na celu ustanowienie w sercach i umysłach ludzkich filarów wiary, a także prawd dotyczących oddawania czci Bogu i sprawiedliwości. • Koran wspomina fakty naukowe jedynie aluzyjnie i wykorzystuje je jako dowody dla prawd, które głosi. Z tego wzglę• Wyrażenie jest słowem Boga. du preferuje styl przystępny i dla każdego poziomu percepcji, od swego objawie• To, co Bóg chce danym słowem przekania aż do Dnia Sądu. zagadnienia jako dowody, a dowód nie może być bardziej zawiły od przedstawianej tezy, poddaje takie problemy pod rozwagę ludzkiego umysłu i postrzegania zmysłowego. leci temu, kiedy mało było wiadomo o sprawach, które bada nauka. Widząc, że ludzkość będzie czynić stały postęp w badaniach naukowych, Koran wykorzystał język niemożliwy do zaprzeczenia w żadnej epoce. re nawiązują do rzeczywistości badanej przez naukę, są absolutnie prawdziwe. Poprzez nie Koran otwiera drzwi badaniom naukowym i zachęca do nich. nych i odrzucanych, częściowo albo w całości, po czym zastępowanych przez inne hipotezy, które z kolei domagają się sprawdzenia itd. Można by powiedzieć, że nauka jest wciąż daleko od dokładnego poznania człowieka i pozostanie tak na zawsze. Uczeni nigdy nie zdołają rozwiązać misterium stworzenia i pochodzenia życia – dwóch wielkich zagadnień, znajdujących się poza zakresem eksperymentu naukowego i weryfikacji. Z tego względu na podstawie obecnej wiedzy nikt nie jest w stanie ani nie powinien sprzeciwiać się wyrażeniom koranicznym, które nawiązują do materii badanej przez naukę. Jeśli pojawia się jakiś pozór sprzeczności, powinno się zaczekać, jak wypowiedzą się na temat wyrażeń zawartych w Koranie przyszłe badania naukowe. Istnieją trzy zasady dotyczące wyrażeń alegorycznych i dwuznacznych: zać, jest absolutnie prawdziwe. • To, co Bóg przez to rozumie, może oznaczać jedną rzecz albo inną. Potwierdzenie dwu pierwszych zasad jest wymogiem wiary, zaprzeczanie im prowadzi do niewiary. Trzecie wskazuje na to, że to, co Bóg rozumie przez konkretne wyrażenie, jest otwarte dla badań i interpretacji; możliwe są pod pewnymi warunkami różne opinie. Te warunki to: a) specjalistyczna znajomość koranicznej odmiany języka arabskiego, jego reguł, stosowanych wyrażeń i stałe uwzględnianie ich, b) doskonała znajomość istoty islamu i głównych, jasnych wypowiedzi koranicznych, c) dysponowanie wystarczającą wiedzą w zakresie dyskutowanych zagadnień i d) wyłączna intencja odnalezienia prawdy w celu uzyskania aprobaty Boga. Jeśli te warunki są spełnione, to każda opinia może zostać przyjęta za prawdziwą, przynajmniej w części, albo pomóc w dotarciu do prawdy.

[31]Zasadniczym powodem, dla którego Bóg poinformował aniołów o swej woli ustanowienia namiestnika na ziemi, było przekazanie im mądrości, kryjącej się za wyborem do tej roli rodzaju ludzkiego. Aniołowie wiedzieli, że ów namiestnik będzie powodował nieład i zepsucie, gdyż dżiny, istoty, które przypominają rodzaj ludzki pod względem wolnej woli i intelektu, gniewu i pożądania, przyczyniały się do rebelii i rozlewu krwi na ziemi. Aniołowie należą do tych istot, które obdarzone są innym od ziemskiego, bezpośrednio obserwowalnego, rodzajem życia. To, że we wszechświecie mogą istnieć przeróżne formy życia, nie powinno nas wcale dziwić. Mimo to wielką niespodzianką było odkrycie w 1993 roku około 300 gatunków zwierząt, przeważnie uprzednio nieznanych, wokół otworów hydrotermalnych, uformowanych w miejscach, gdzie woda morska, przeciekając przez podłoże oceaniczne przy rozciągających się grzbietach, podgrzewana jest przez leżącą pod spodem magmę i miesza się z zimnym oceanem. Dotąd uczeni sądzili, że nie jest możliwe życie bez energii słonecznej i znano zaledwie kilka organizmów zdolnych do przetrwania bez bezpośredniego lub też pośredniego dostępu do niej. Według niektórych uczonych to najbardziej zdumiewające odkrycie dwudziestowiecznej biologii skłoni nas do przyznania, że może istnieć życie w innych formach i innych warunkach niż nam znane. Jeśliby uczeni zwrócili się do Koranu i nie definiowali życia za pomocą znanych im form ziemskich, to mogliby uznać, że mogą istnieć różne formy życia w innych częściach i wymiarach wszechświata, specyficzne dla nich, a tym samym nadaliby swych dziedzinom nauki właściwszy kierunek. Aniołowie są istotami duchowymi o delikatnych kształtach, stworzonymi ze „światła” (Muslim, „Zuhd”, 10); jest ich kilka rodzajów lub gatunków, ale nie dzielą się na istoty męskie i żeńskie (37:149-150; 43:19; 53:27; M. F. , The Essentials, 64). Będąc sługami Boga i nie posiadając takiej duszy,

[32]Pierwszorzędnym powodem, dla którego ludzkości przyznana została wyższość która by nakłaniała do zła, okazują całkonad aniołami, było to, że aniołowie uczeni wite posłuszeństwo przykazaniom Wiecznej byli imion. Powinnością rodzaju ludzkiego na Woli i Mocy Stwórczej rządzącej wszechZiemi jest namiestnictwo albo chilafa, czyświatem. Nic nie może powodować sporów li następstwo. Ta nazwa wskazuje na inny – pomiędzy nimi, gdyż są niewinni, ich krópoprzedzający ludzkość – rodzaj istot na Zielestwo jest obszerne, natura czysta, a ich mi. Były nimi dżiny, które z kolei zostały miejsca pobytu ustalone. Każde ciało niebiezastąpione przez ludzi ze względu na niekońskie stanowi dla nich miejsce oddawania czci czące się konflikty i bunty podnoszone przeBogu (Słowa, „Słowo 29.’, 532-533). ciwko Bogu. Nie oczekują nagrody za swe usługi, ich nagrodę stanowi duchowa satysfakcja z two oznacza ulepszanie Ziemi na podstaprzebywania blisko Stwórcy. Sposób, w jaki wie wiedzy o rzeczach i prawach stworzenia oddają Bogu cześć, zależy od natury, jaką (które błędnie nazywamy „prawami natuposiadają oraz funkcji, jaką pełnią. Nic we ry”), a także rządzenie nią według nakawszechświecie nie zachodzi bez uczestnictwa zów Boga i w ten sposób ustanawianie spraaniołów. Mają w swej pieczy każdy gatunek wiedliwości. Wykonywanie tej powinności istot żywych i to, co się dzieje na Ziemi. Na wymaga wiedzy naukowej i religii. Ludzkość przykład ci, którym przewodzi Michał, są może zdobywać wiedzę studiując naturę, odpowiedzialni za wzrost roślinności. Michał religię zaś otrzymuje poprzez Wysłanników nadzoruje wzrost wszelkich gatunków zboBożych. Księgi przekazywane albo objawiaża i zaopatrzenie – z rozkazu i Mocy Boga, a ne Wysłannikom nie tylko zawierają zasady religii, ale też stanowią swego rodzaju dysrównież – o ile tak można powiedzieć – jest kurs na temat przyrody i jej znaczenia. To szefem tych aniołów, którzy są swego rodzadlatego w islamie wszechświat i natura pojju „rolnikami”. Inny wielki anioł z nadania mowane są jako „Stworzona Księga”, a ich Boga zawiaduje „bezcielesnymi pasterzami” prawa jako prawa stworzenia i funkcjonowawszystkich zwierząt. nia pochodzące od Boskich Atrybutów Woli i Aniołowie spoglądają na działania Boga Władzy. Koran stanowi „Księgę Objawioną” z podziwem i przedstawiają Mu akty czci – zestaw Bożych praw i zasad pochodzący od każdego stworzenia, wykonywane w języku Bożego Atrybutu Mocy. Z tego względu nie właściwym jego naturze. może i nie powinno być dychotomii czy też Istnieją jeszcze inne rodzaje aniołów, konfliktu pomiędzy nauką a religią. tacy jak np. Gabriel, który przekazywał Wysłannikom Bożym Objawienie; Azrail ze są imionami zarówno rzeczy, jak i jego swoimi pomocnikami, któremu Bóg przeznapotomków. Wiemy o tym z zastosowania czył zadanie odbierania życia ludziom, a takzaimka hum – oznaczającego „ich” w złożeże Izrafil, który będzie dął w trąbę w czasie niu „ich imiona” – co jest użyte na określenie ostatecznej destrukcji świata i zmartwychistot świadomych. Wynika stąd, że potomkowstania zmarłych. Koran wspomina też aniowie Adama włączeni są pomiędzy wspomniałów, którzy zapisują ludzkie czyny (82:11) ne „imiona”. Musi istnieć związek pomiędzy oraz takich, którzy wykonują różnorodne tym zdarzeniem, które miało miejsce w Świezadania i obdarzeni są budzącym lęk majestacie Niewidzialnym (Ghajb), a wydarzeniem tem i władzą (77:1-4; 79:1-5; 82-11). (do którego odnosi się werset 7:172), kiedy Jako termin chilafa czyli namiestnicImiona, których został nauczony Adam, to Bóg wyprowadził z lędźwi dzieci Adama ich potomstwo i nakazał im świadczyć przeciwko samym sobie (pytając ich): „Czyż nie jestem waszym Panem?”. To także miało miejsce w świecie Niewidzialnym. Aniołowie w pełni zrozumieli wyższość Adama i mądrość stojącą za jego namiestnictwem: nie tylko dlatego, że poznał on imiona, których oni nie poznali, ale też ze względu na to, iż zobaczyli pośród potomków Adama ludzi znamienitych, takich jak proroków, bogobojnych mężów i niewiasty oraz szlachetnych uczonych. Wiedza o rzeczach została podana Adamowi w formie zwięzłej, a następnie – wraz z upływem dziejów – była przekazywana Wysłannikom względnie szczegółowo, w zależności od misji każdego z nich. Byli oni zatem nie tylko przewodnikami duchowymi i moralnymi, ale też zwiastunami wiedzy naukowej i postępu. Koran, który obejmuje wszystkie poprzednie księgi, rzuca światło na przyszłe badania naukowe i odkrycia, wskazuje też – w opowieściach o cudach dokonywanych przez Wysłanników – końcowy punkt ich rozwoju. Imiona, których został nauczony Adam, odnoszą się także do możliwości uczenia się, którą obdarzona została ludzkość. Nadawanie imion oznacza znajomość rzeczy. Zwierzęta przychodzą na świat, albo raczej są nań zsyłane, jak gdyby były nauczane i trenowane w innym świecie. Adaptują się do warunków swego życia w krótkim odcinku czasu, jak gdyby już je znały. Ludzie zaś – przeciwnie – potrzebują średnio jednego roku, by nauczyć się chodzić, a o wiele więcej lat spędzają na poznaniu warunków życia i zdobyciu umiejętności bezpiecznego rozróżnienia pomiędzy tym, co jest dla nich szkodliwe, a tym co korzystne. Nauka trwa aż do śmierci, co dowodzi fundamentalnego miejsca, jakie zajmuje nauka w życiu i postępie ludzkości. Jak wspomnieliśmy, namiestnictwo oznacza rządy rodzaju ludzkiego na Ziemi i ulepszanie jej przy użyciu wszystkich podporządkowanych mu rzeczy – w zgodzie z nakazami Boga. W sytuacji, w której ludzkość przypisuje sobie to, co Bóg jej darował z wiedzy, władzy, zdolności uczenia się oraz różnych innych potencjałów, a następnie usiłuje działać niezależnie od Boga, na świecie zaczynają się szerzyć nieład i rozlew krwi. Z tego powodu szczęście i godność człowieka, a także ulepszanie Ziemi uzależnione są od uznania przez niego w obliczu Stwórcy wrodzonej słabości, nędzy i niewiedzy oraz zrozumienia i uznania tego, że cokolwiek posiadamy i osiągamy, pochodzi od Niego, jego nieskończonej Władzy, Absolutnej Samowystarczalności i Wiedzy.

[33]Spoglądając na dzieje człowieka widzimy, że nie uniknął rozlewu krwi ani nie cofnął się przed czynieniem nieładu od samego początku swej ziemskiej egzystencji. Ponadto większość ludzi wyznaje fałszywe doktryny lub religie i przypisuje Bogu współtowarzyszy. Nie znaczy to jednak, że stworzenie rodzaju ludzkiego i wyznaczenie go na namiestnika na Ziemi okazało się złe. Wyjaśni to następująca analogia: 100 nasion danego drzewa owocowego ma wartość 100 nasion. Jeśli jednak zasadzimy je i jeśli nawet 80 ze 100 zgnije, podczas gdy pozostałe 20 wykiełkuje i wyrośnie, by następnie dać owoce, to wartość tych 20 przewyższy zdecydowanie wartość wszystkich 100 nasion. Jeśliby rodzaj ludzki istniał jedynie w Wiedzy Boga i nie rozwinął swego potencjału na Ziemi, to Drzewo Stworzenia nie wydałoby ponad 100 000 proroków, milionów ludzi bogobojnych i szlachetnych, rzetelnych uczonych i innych dzielnych i cnotliwych ludzi. Dobro, które te znamienite owoce dodały do istnienia, daleko przewyższa zło powodowane przez resztę. Aniołowie w pierwszej chwili nie potrafili tego dostrzec, lecz gdy stał się dla nich jasny potencjał rodzaju ludzkiego, przyznali jego wyższość Poprzez swoje posłuszeństwo Stwórcy, czyli pokłonienie się Adamowi, aniołowie w rzeprzy pełnej akceptacji swych serc. czywistości pokłonili się Bogu.

[34]Można powiedzieć, że wówczas, po roz-

[38]Różne opinie wyrażane są także w odniesieniu do zakazanego drzewa. Rozważając to, w jaki sposób Szatan kusił Adama i Ewę – O, Adamie, czy poprowadzić cię ku drzewu wieczności i ku królestwu, które nigdy nie ulegnie rozkładowi? (20:120) – i nieuniknione konsekwencje zbliżenia się do owego drzewa (doświadczenie trudu i znoju, głodu, nagości, pragnienia, a także wystawienie na żar słoneczny [20:117-119], i objawienie im nagości po tym, jak zjedli z zakazanego drzewa [20:121]), możemy stwierdzić, że zakazane drzewo odnosi się do aktu seksualnego, który później został dozwolony; albo do pewnego rodzaju pokarmu czy też czegoś innego, co doprowadziło do uzyskania przez nich świadomości pełnego fizycznego i biologicznego człowieczeństwa, wraz ze wszystkimi przynależnymi mu potrzebami, odczuciami i namiętnościami. Wnioskujemy, że wspomniany zakaz mógł być ograniczony czasowo, tak jak w przypadku postu, hadżdżu lub krwawienia poporodowego. Pierwsi ludzie jednak okazali zbytni pośpiech i nieposłuszeństwo.

[39]Słowo przetłumaczone tutaj jako „występny” to arabskie zalim, pochodzące od zulm, co oznacza „ciemność”. To przeciwieństwo światła i symbol nieistnienia, przeciwstawionego istnieniu. Z tego względu słowo to zostało wykorzystane jako termin koraniczny, odnoszący się do działań powodujących zaciemnienie i wygaśnięcie zdolności serca („widzenie” i „słyszenie” w znaczeniu wersetu 2:7). Główną cechę takich uczynków stanowi przekraczanie granic ustanowionych przez religię. Popełniając zulm, ludzie szkodzą przede wszystkim sobie samym. Stwierdza to jasno Koran.

[35]Wspomniany tutaj pokłon oznacza przywej wrogości względem ludzkości. To jasne, znanie przez anioły wyższości rodzaju ludzże został wewnętrznie pokonany przez takie kiego i ich posłuszeństwo wobec Boskieswe atrybuty, prowadzące do niewiary, jak go zamysłu, który kryje się za stworzeniem błędny punkt widzenia, uprzedzenie i pycha. Adama i uczynieniem z niego namiestnika na Już w pierwszej próbie, której został poddaZiemi. Pokłon w znaczeniu oddawania czci ny, te atrybuty „połknęły” go i sprawiły, że stał się upartym i zajadłym niewiernym. wykonywany jest wyłącznie przed Bogiem. Jak już wspomnieliśmy, Szatan w sytuacji, w której sprzeciwił się Bożemu nakazowi oddania pokłonu Adamowi, był nazywany Iblisem. Imię to znaczy „zdesperowany”. Po tym wydarzeniu nazwany został „Szatanem”, czyli wypędzonym z Obecności Boga i Jego Miłosierdzia oraz płonącym zazdrością. Tak jak Adam jest ojcem Ludzkości, tak i Szatan posiada własne potomstwo. Niewierzące istoty ludzkie, które dzielą z nim ten sam charakter i stale zajmują się sprowadzaniem ludzi ze ścieżki Boga na manowce, również nazywani są w Koranie „szatanami”. Przykładem są „szatani” hipokrytów, wspomniani w 2:14.

[36]Aniołowie (jak to zostało wyjaśnione poznaniu przez aniołów wyższości ludzkopowyżej w przypisie 31) są istotami stwości, otwarta została seria prób zarówno dla rzonymi ze „światła”. Stale zajmują się ludzkości, jak i dla aniołów oraz innych istot oddawaniem czci Bogu i są niemal niezdolświadomych, pośród nich także Szatana. Rozni do popełniania grzechów. Skoro zaś nie poczęło się ziemskie bytowanie rodzaju ludzmuszą walczyć z grzechami, nie rozwijają się kiego, a jego „motorem” miała być wolna duchowo. Szatan i jego potomstwo przedstawola człowieka. Implikuje ona wybór pomięwiają sobą biegun przeciwny. Koran wspodzy co najmniej dwiema przeciwnymi altermina o Szatanie jako Iblisie w trakcie oponatywami. Indywidualna i zbiorowa egzywiadania o tym, jak odmówił pokłonu przed stencja ludzkości oraz jej dzieje stanowią Adamem, a następnie nazywa go Szatanem. historię konfliktu wyborów. Iblis należał do dżinów (18:50) i miał wolPoza Atrybutami, które są istotą Boskoną wolę. Przed nakazem pokłonienia się Adaści, mianowicie Istnienie bez początku i mowi nie był poddawany próbom. Pokonaniezależne od niczego, Trwanie, Jedność, ny przez swą pychę, usiłował usprawiedliodmienność od tego, co stworzone, Bóg ma wiać odmowę tym, że został stworzony z inny rodzaj Atrybutów, zwany Atrybutabezdymnego ognia, podczas gdy Adam – z mi pozytywnymi, do których należą Życie, gliny. Innymi słowy, uważał się za wyższeWiedza, Wola, Władza, Słuch, Mowa i Stwago ze względu na swoją konstrukcję fizyczrzanie. Od nich pochodzą takie Imiona, jak ną, a nikt nie powinien żywić w sobie takich Dawca życia i Wszystkoożywiający, Wszechodczuć na podstawie czegoś, w czym sam wiedzący, Wszechmocny, Wszystkosłysząnie miał udziału. Tym, co podnosi rangę cy, Wszystkowidzący, Mówiący, Stwórca i istoty świadomej i obdarzonej wolną wolą, in. Ten, który istnieje w Sobie i z Siebie, i są dobre, prawe dzieła, czynione z własnej którego istnienie jest absolutnie doskonałe, woli i nie pod przymusem. Takie rzeczy, jak będzie się objawiał tak, jak tego „wymaga” budowa fizyczna, majątek, status społeczny, Jego „natura”. Wszechświat stanowi zbiór pozycja i tym podobne nie mogą stanowić manifestacji Boskich Atrybutów i Imion, a podstawy rozsądnych roszczeń do wyższote manifestacje skupiają się na ludzkości. To ści nad innymi. Z tego względu Koran otwartak, jak gdyby Bóg Wszechmogący rozpiął cie oświadcza: Zaiste, najszlachetniejszym i zasłonę przed Swymi Atrybutami i Imionami najzacniejszym spośród was jest u Boga ten, i stworzył rodzaj ludzki jako swoisty teatr, kto jest najlepszy pod względem pobożności, w którym objawiają się niemal wszystkie prawości i bogobojności (49:13). W odróżnieJego Atrybuty i Imiona. Dowodzi to wielkiej niu od Adama, Szatan nie uznał swego błędu łaski, jaką obdarzył ludzkość. i okazał się ucieleśnieniem arogancji i złośli-

[37]Panują różne opinie co do tego, czy Ogród tutaj wspomniany był rajskim zakątkiem Ziemi, czy też Rajem, do którego wierni wejdą dzięki Miłosierdziu Boga na Tamtym Świecie. Warto też rozważyć inny punkt widzenia: ważne zdarzenia, opisane w 2:30-39 – stworzenie Adama i przedstawienie go jako archetypu ludzkości, nauczenie go imion, pokłon oddany mu przez anioły z rozkazu Boga, Iblis odmawiający pokłonu – miały miejsce w świecie niewidzialnym. Podobnie wydarzenie (7:172), kiedy to Bóg wyprowadził z lędźwi dzieci Adama ich potomstwo i nakazał im świadczyć przeciwko samym sobie (pytając ich): „Czyż nie jestem waszym Panem?”, musiało mieć miejsce w tymże niewidzialnym świecie. Istotna dla nas w tym miejscu jest nauka, jaką daje nam Bóg poprzez te zdarzenia. Z tej perspektywy Ogród może być wymiarem, w którym rodzice Ludzkości przebywali przez jakiś czas, albo poziomem, który musieli przejść, by stać się w pełni „ludźmi” i zamieszkać na Ziemi.

[41]Podczas gdy to Adam i jego małżonka do zła i kanalizowania jej ku temu, co dobre. zostali poddani próbie w Ogrodzie, z zastoNa przykład zazdrość może być skanalizosowania przez Koran liczby mnogiej zamiast wana w rywalizację w czynieniu dobra; upór podwójnej w rozkazie: Odejdźcie (wszyscy…), można obrócić w stałość na drodze prawości i wynika, że nie tylko te dwie osoby otrzymaprawdy. Poprzez czynienie dobra i – szczególły nakaz: Odejdźcie (wszyscy i odtąd będzienie – walkę z pokusami szatańskimi i duszą cie pędzić życie, w którym) niektórzy spośród cielesną, kuszącą do zła, a również ze skłonwas będą nieprzyjaciółmi innych. Dlatego ów nościami do niegodziwości, człowiek wznosi werset musi się odnosić do Adama, Ewy, Szasię duchowo, podczas gdy poziomy rozwoju tana i ich przyszłych potomków. aniołów pozostają te same. Wynika to stąd, że

[42]W odróżnieniu od Szatana, Adam nie starał aniołowie są wolni od pokus szatańskich i nie się bronić swego błędu za pomocą usprawieżywią żadnych złych skłonności, z którymi dliwień. Raczej odczuwał wyrzuty sumienia i musieliby się zmagać. Włączenie do stworzedzięki temu otworzył sobie drzwi do przebania względnego zła – w stworzeniu nie ma zła czenia. Bóg Wszechmogący natchnął go takabsolutnego – stanowi koło napędowe rozwoże pewnymi słowami – talakka – przełożoju zarówno duchowego, intelektualnego, jak ne tutaj jako „otrzymał”, implikuje „zainspii naukowego w życiu człowieka. To dlatego rowanie, natchnienie” – dzięki któremu Adam stworzenie Szatana i inne pozorne zło – złem i jego małżonka zwracali się do Boga o przenie jest. Przeciwko argumentowi, że wielu baczenie. Większość komentatorów zgadza się ludzi błądzi i w ludzkim życiu pojawia się co do tego, że owe słowa zawarte są w wersewiele zła ze względu na pokusy szatańskie, cie 7:23: O, Panie nasz! Wyrządziliśmy sami Czytelnicy mogą odnieść analogię z przypisobie szkodę i jeśli Ty nam nie przebaczysz i su 33. Nie akceptując tej znaczącej prawdy, nie okażesz nam miłosierdzia, to z pewnością Magowie irańscy przypisywali stworzenie zła będziemy pośród przegranych! drugiej Istocie Niestworzonej – Istocie Złej, a w obrębie świata islamu – mutazylici przywem opowieści ze źródeł żydowskich) argupisywali zło samej ludzkości. mentowali, że to Ewa doprowadziła do tego, Niektórzy sądzą, że Szatan jest istotą, że Adam został oszukany przez Szatana. która „spełnia szczególną funkcję w Bożym Ponieważ zaś takie jest podejście Starego planie”, mianowicie kuszenie ludzkości, ażeby Testamentu (Księga Rodzaju, 3:1-6), kobiemogła korzystać ze swojej wolności wyboru, ta uznawana była za istotę złą i pozostawała danej od Boga. Jego bunt byłby zatem tylw niełasce w średniowiecznym chrześcijańko zewnętrzny i miałby czysto symboliczne stwie. Koran opowiada całe zdarzenie, ogniznaczenie, jako efekt wyznaczonej mu funkskując je wokół Adama; stąd też to on otrzycji. Jest to jednak głęboko błędna koncepmał słowa i – bardziej niż Ewa – musiał cja, niemożliwa do pogodzenia z wyraźnymi upraszać Bożego przebaczenia, choć przecież stwierdzeniami Koranu, a w związku z tym oboje byli winni. niemożliwa do przyjęcia. Niektórzy (prawdopodobnie pod wpływiążąc w ten sposób całość. Bezpośrednio

[51]Elmalili Hamdi Yazır (1877-1942), jeden z największych dwudziestowiecznych komentatorów Koranu poczynił następujące uwagi, odnosząc się do gmatwania prawdy poprzez mieszanie jej z fałszem: Jeśliby nawet nie było innego wersetu, dotyczącego tej sprawy, to ten jeden wystarczyłby, by nauczyć nas postępowania przy przekładzie i interpretacji Koranu oraz innych, podobnych zagadnieniach nauk religijnych. Nie wolno nigdy zapominać, jak ważne jest to, by Koran został zachowany w swej formie oryginalnej. Jego przekład, interpretacja albo komentarz w innym języku nigdy nie mogą zastąpić Koranu. Musimy unikać takich wyrażeń, jak Koran turecki lub perski. Bez względu na to, na ile języków Koran jest przekładany, interpretowany lub komentowany, żadna z tych ksiąg nie jest Koranem i nie może stanowić jego substytutu. Bóg Wszechmocny oświadcza wyraźnie: Nie gmatwajcie prawdy, mieszając ją z fałszem (Yazir, 1:336). Kwestię tę należy rozważyć szczególnie w odniesieniu do kontrowersji związanych z tym, czy dostępne nam wersje wcześniejszych Pism są (lub mogą być) dokładże podobnie jak wcześniejsi prorocy izraelnie takie same, jak ich dawniejsze oryginały. scy, którzy surowo upominali i napominali Dobrze wiadomo, że wcześniejsze Pisma nie swój lud, także i prorok Jezus, niech będzie zachowały się w ich językach oryginalnych i z nim pokój, zwracał się do wielu spośród istnieją jedynie ich przekłady. uczonych żydowskich swego czasu w słowach ostrzejszych niż czyni to Koran. Oto

[53]Nakazywanie pobożności innym, ale zapo• znoszenie ziemskich lub niebiańskich minanie o sobie oznacza świadome wystawianie się na zatracenie i zgodę na karę. Postępowanie odmienne od tego, co radzi się innym, • wytrwałość w podążaniu Prostą Ścieżką stanowi sprzeczność z samym sobą i degradację wiedzy i autorytetu, na którym ta rada jest oparta. Jest rzeczą całkowicie oczywistą, że tylko niewielki skutek wywrze na innych • nieokazywanie pośpiechu w dążeniu do albo i nie wywrze żadnego ten, kto nakazując im coś, czego sam nie przestrzega. To zatem czysta głupota i absurd. Widzimy we wcześniejszych ewangeliach, Ostrzeżenia zawarte w Koranie skierowanianiem powinności służby Bogu i stałość w wykonywaniu regularnych aktów czci; nieszczęść, które powodują poddanie się wyrokom Bożym; bez zbłądzenia z powodu atrakcji i rozrywek, jakimi zwodzi nas ten świat zmysłów. zrealizowania tych nadziei i planów, które wymagają do swego spełnienia czasu. Ze względu na to, że post wiąże się dla zmysłowego Ja człowieka z zakazem tych rzeczy, które najbardziej ukochało: jedzenia, picia i kontaktów seksualnych, a poza tym oznacza powstrzymywanie się od kłamstwa, obmawiania i plotkowania, umacnia i pogłębia siłę woli wiernego. Odpowiednio, post, jako powinność łączącą się z oddawaniem czci Bogu, przyjęło się traktować jako tożsamy z cierpliwością. Z tego powodu, w znaczeniu cierpliwości, o której mówi niniejszy werset, mieści się również post.

[54]Można powiedzieć, że cierpliwość jest drugorzędnych kwestii prawnych. Werset ten połową islamu, zaś drugą połową jest zachęca również Dzieci Izraela do przyłączewdzięczność. Prawdziwą cierpliwością jest nia się do wspólnoty muzułmańskiej. Wnocierpliwość okazana w chwili, w której dopasimy z tego wersetu, że przestali oni dbać o da człowieka nieszczęście. Ze względu na powinności związane z modlitwą i obowiązokoliczności, które jej wymagają, cierpliwość kowymi opłatami oczyszczającymi – zakamożna podzielić na następujące kategorie: tem. Jest to podatek o kwocie proporcjonalnej do wartości własności lub majątku ponad • znoszenie trudności związanych z wypełpewne minimum, a jego właściwe wydatkowanie opisane jest w surze 9:60. • odpieranie pokus zmysłowego ja i Szatana;

[47]W tym miejscu znajduje się odniesienie do łaskawości wzmiankowanej w surze al-Fatiha. Wspominana w znaczeniu ogólnym, oznacza obdarowanie religią, Księgą Boską, Prorokiem, przewodnictwem, i postępowanie Prostą Ścieżką, bez zbłądzenia. Sens specyficzny jest tutaj taki, że Bóg wybierał proroków i wysłanników spośród Dzieci Izraela, obdarzył ich wspaniałym królestwem i dał Księgę, prowadząc do prostej Ścieżki i pozwalając zamieszkać w Ziemi Obiecanej.

[48]Przymierze zawarte przez Boga z Dziećmi Izraela dotyczyło także tego, że kiedy po prorokach nadejdzie Wysłannik, mają w niego uwierzyć i pomagać mu. Mieli zatem uwierzyć w Proroka Muhammada, niech będą z nim pokój i błogosławieństwo, którego Bóg wspomniał ze szczególnymi jego atrybutami w Księdze, jaką im zesłał i obwieścił w niej jego nadejście. Dobrze więc o nim wiedzieli.

[49]Umowa Dzieci Izraela – w wersecie wasze przymierze – polegała na tym, że będą w dalszym ciągu obdarzani Jego łaskawością, jeśli się poprawią i okażą stałość w podążaniu Prostą Ścieżką, po tym jak dotknęło ich tak wiele nieszczęść ze względu na bunty przeciwko Bogu i przekraczanie Jego przykazań. Odnośnie do umowy pomiędzy Bogiem a Dziećmi Izraela zob. także: 17:4-8.

[43]Przyjęcie żalu za grzechy Adama i Ewy, odnosi przewodnictwo wspomniane na początktóre nastąpiło po ich zwróceniu się ku Bogu ku sury do wzmianki o przewodnictwie w z prośbą o przebaczenie, nie oznaczało, że wersecie 38. Rozwija i interpretuje pomyślność nie zostanie wykonany dekret Stwórcy, nakawzmiankowaną w wersecie 5 wyjaśnieniem w zujący im zejście na ziemię. Oznaczało to wersecie 38: Nie będą się lękać (gdyż zawsze raczej, że rozpoczynali swe ziemskie życie oczyszczeni z błędów i bez jakiejkolwiek znajdą Moją pomoc i wsparcie) i nie będą się wady lub też tzw. grzechu pierworodnego, smucić. Ponadto stwierdzając, że niewierzący i który miałby przechodzić na ich potomków. ci, którzy negują Boskie Objawienie oraz znaWszyscy nowonarodzeni rozpoczynają swe ki, będą towarzyszami Ognia, który stanowić życie wolni od wszelkiego grzechu. będzie ich mieszkanie, przywołuje wersety 23 i 24. Grożą one przeczącym Boskiemu autor-

[50]O sposobach zanieczyszczania przez Dzieci Izraela prawdy poprzez mieszanie jej z kłamstwem zob. 2:71, 79, 140, 174, 179; 3:167; 4:13, 46; 5:106. (Dokonywali zmian w Księdze i dodawali własne słowa, przypisując to wszystko Bogu; przemyślnie w sposób fałszywy interpretowali jej treść, a także ukrywali te prawdy, które – jak sądzili – nie służą ich celom. Wprowadzali również do Księgi zamieszanie poprzez fałszywe świadectwo i błędny osąd).

[52]Koran nakazuje Dzieciom Izraela wykoparę przykładów: nywać nie ich modlitwę, w której brak jest rytu łączącego się z pokłonem (musieli ją zmienić w ciągu swych długich dziejów), ale modlitwę, której Bóg nauczył muzułmanów przez Proroka Muhammada, niech będą z nim pokój i błogosławieństwo. Koran zwraca szczególną uwagę na pokłon (ruku ’) w modlitwie. Wiemy stąd, że ma on szczególne znaczenie, i ze względu na to każdy cykl modlitewny zwany jest rakat – słowo to wywodzi się z tego samego rdzenia, co i ruku ’. Poza tym werset niniejszy nawiązuje do wagi, jaką ma wykonywanie modlitw ne są nie tylko do uczonych i przywódców obowiązkowych w zgromadzeniu; stanowi to pewnej religii; skierowane są do wszystkich wyraz solidarności i jedności muzułmanów. tych, którzy reprezentują religię niebiańTo ostrzeżenie przed tworzeniem oddzielską, włączając w to, oczywiście, uczonych nych zgromadzeń na podstawie różnic opinii muzułmańskich. w odniesieniu do spraw mniej istotnych lub

[44]Za pomocą swej wspaniałej wymowności i stwu Koranu Ogniem, którego paliwem są zwięzłości Koran przedstawił nam w tej surze istoty ludzkie i kamienie (im to nadali kształt niezwykle obszernie wiarę, islam, jego filary i posążków, ażeby je czcią otaczać). główne zasady; po czym – niewiarę i hipokryzję oraz ich przyczyny, a także opis różnorod-

[55]Boże przewodnictwo opiera się na współczuciu, wiedzy, dowodach, logice, rozumowaniu, ostrzeganiu, przekazywaniu dobrych wieści i objaśnianiu. Tutaj, ponownie, Koran nawiązuje do początku sury: odnosi dyskutowane w tym miejscu zagadnienie do wiary, ustanawiając obowiązkowe modlitwy, obowiązkową dobroczynność (zakat), zalecając bogobojność i mówiąc o życiu przyszłym. Przywołując dzieje Dzieci Izraela i łaskawość, jaką wobec nich okazał Bóg, Koran nie przestaje wysyłać swych promieni przewodnictwa do ich umysłów i serc.

[56]W czasie, gdy prorok Józef, niech będzie z nim pokój, został zabrany do Egiptu jako niewolnik, rządziła tam dynastia Hyksosów. Był to lud arabski z północnego zachodu albo mieszany lud arabsko-azjatycki, który przybył do Egiptu z Syrii pomiędzy 1720 a 1710 przed Chr. i podporządkował sobie Średnie Państwo. Muzułmańscy uczeni nazywają ich al-Amalik. Od czasów Józefa (mniej więcej połowa XVII stulecia przed Chr.) Boska religia, reprezentowana przez Dzieci Izraela (proroka Jakuba) przeważała w Egipcie, a sami Izraelici sprawowali w tym kraju władzę (Koran, 5:20). Jednakże w ciągu następnych dwu stuleci przejęli władzę rodzimi Egipcjanie. Ich królowie zwani byli faraonami. Jak możemy wywnioskować z Koranu, faraonowie rządzili Egiptem przy pomocy swego ludu (klanu), armii i arystokracji. To, co Koran rozumie przez Al-i Fir`aun, to ta właśnie rządząca oligarchia.

[57]Biblia, Księga Wyjścia, 1:11-14.

[58]Koran stosuje termin bala’ (próba) na określenie ciężkiego życia, jakie wiodły Dzieci Izraela w Egipcie. Bóg poddaje ludzi próbom, przy pomocy zarówno dobra, jak i zła. Jeśli test zawiera w sobie dobro takie, jak np. sukces, bogactwo, wysoka pozycja społeczna lub uroda, to Bóg wymaga od człowieka wdzięczności i przyznania Mu tego dobra. Jeśli zaś poddaje człowieka próbie takiej, jak nieszczęście, choroba lub bieda, to wymaga cierpliwości bez skargi. Nie znaczy to jednak, że osoba dotknięta złem nie powinna usiłować się z niego uwolnić. Poddanie próbie związanej z cierpieniem zazwyczaj jest wynikiem popełnionego grzechu. Wymaga zatem skruchy i prośby o przebaczenie. Czy wierny poddany jest próbie dobra, czy też zła, to jest to dlań dobre ze względu na skutki, zakładając, że przyjmuje ją w pierwszym przypadku – z wdzięcznością, w drugim zaś – z cierpliwością i bez żalu. Próba nie tylko pomaga grzesznikowi uzyskać przebaczenie win i przynosi dodatkowe dobro; sprawia też, że człowiek otrzymuje ocalenie od błędnych poglądów, przekonań i twierdzeń. Poza tym – próba udoskonala wiernego i pozwala mu przejrzeć na oczy. Próba, której zostały poddane Dzieci Izraela, doprowadziła do wyzwolenia ich z niewoli egipskiej, a także do obdarzenia ich Bożym przewodnictwem i wspaniałym królestwem.

[59]Noc (ze względu na swój spokój i mniejsze rozkojarzenie umysłu, aniżeli za dnia) w sposób szczególny nadaje się na duchową peregrynację w Bożej sprawie. Czytamy w Koranie, że Ostatni Wysłannik Boga, niech będą z nim pokój i błogosławieństwo, otrzymał nakaz czuwania długo w noc, szczególnie na w życiu. Odnosi się to do niezwykle ważnepoczątku swej misji, gdyż noc jest korzystgo faktu: jedynym sposobem na odnalezienie niejsza dla modlitwy, a nocne czuwanie barProstej Ścieżki i podążanie nią bez zbłądzenia dziej człowieka uwrażliwia na sprawy duchojest posłuszeństwo Księdze w zgodzie z Furwe. Nocna recytacja Koranu jest pewniejsza i kan – Boskimi kryteriami rozróżnienia. Pojęcie mieści w sobie zarówno Boże przykazania wznioślejsza (73:2-6; 76:26). Cudowna podróż zawarte w Księdze, jak i kryteria określająWysłannika do Jerozolimy i jego Wzniesienie ce ich stosowanie w życiu, mianowicie – szarównież miały miejsce w nocy. riat. Reguły i zasady szariatu stanowią swego

[63]W paru zaledwie wersetach Koran streścił wierzą, przestrzegają swych powinności wobec dzieje Dzieci Izraela od niewoli egipskiej aż Boga, kierując się bogobojnością i aby zasłupo tę chwilę, gdy Mojżesz otrzymał na górze żyć na Jego ochronę, On wyznaczy im furqan. Synaj Księgę i Furkan, przypominające im Oznacza to wewnętrzny zmysł albo zdolność poprzednie łaski, jakimi obdarował ich Bóg. wglądu i rozróżnienia, inspirację i moc osąPoprzez nie zapraszał ich do wiary w Produ, co jest słuszne a co – błędne. Al-Furqan roka Muhammada, niech będą z nim pokój to również jeden z tytułów Koranu. Wysłannik i błogosławieństwo, o którym Biblia mówi, Boży rzekł: „Dano mi Koran, a razem z nim coś że przypomina proroka Mojżesza (Powtórzopodobnego” (Abu Daud, „Sunna”, 5). „Czymś nego Prawa 18:18; zob. także wprowadzenie podobnym do Koranu” jest Sunna Wysłannika. do sury al-Kasas). Było to również wezwaPoza swymi innymi funkcjami, Sunna interprenie do reformy społeczności i wejścia na Protuje Koran. Po to, by go zrozumieć prawidłowo stą Ścieżkę. W tym miejscu Koran wchoi w pełni, szczególnie jego przykazania, jestedzi w pewne detale i wspomina szczególne śmy uzależnieni od Sunny. Z tego względu skozdarzenia, aby wzmocnić zachętę i dać serro Sunna może być furqan, Furqan przekazacom i umysłom większą motywację. Czytany prorokowi Mojżeszowi, niech będzie z nim jąc o tych zdarzeniach zauważymy, że Koran pokój, może stanowić jego Sunnę w znaczeniu opiera się przy omawianiu wszystkich tych kryteriów, którymi Dzieci Izraela miały kierozagadnień na wierze w Boga, Wysłannika i wać się w życiu codziennym. Dzień Sądu, a także podejmuje problematykę uwielbiania Boga i czynienia dobrych dzieł.

[60]Księga, w której było światło, przewodrodzaju cytadelę religii. Określa on również nictwo, miłosierdzie i rozwiązanie wszystgranice i zasady duchowych dróg, prowadząkich problemów, jakie mogli napotkać na cych do Boga. Wszelka podróż duchowa lub swej drodze. Zob. 5:44; 6:91, 154; 7:145. ezoteryczna, przekraczająca granice ustalone przez szariat, kończy się marszem ku zbłą-

[61]Słowo przetłumaczone tutaj jako krytedzeniu. Warto przy okazji zwrócić uwagę na rium (rozróżnienia pomiędzy prawdą i fałszem, to, że „Tora” oznacza „prawo”. i wiedza osądu), to al-Furqan. W innym wersecie (8:29) Koran oświadcza, że jeśli ci, którzy

[62]Poprzedni werset kończy się potrzebą okazania wdzięczności – które to pojęcie

[64]Po wielu obfitych w wydarzenia latach jest niezwykle obszerne i zawiera wypełniaprorok Mojżesz, sądząc, że jego lud osiąnie Boskich nakazów oraz powstrzymywanie gnął już poziom odpowiedni do ukształtowasię od tego, co przez Niego zabronione. Mienia cywilizowanej społeczności na podstawie ści się w nim też przebaczenie po wyrzeczeBożych praw, udał się na górę Synaj po Torę. niu się wiary (apostazji) i powrót do tauhid Jednakże w tym czasie Dzieci Izraela przyję(monoteizmu). Niniejszy werset natomiast, ły jako bóstwo cielca. Wykonał go z biżutektóry wspomina to, jak Bóg obdarował Mojrii jeden spośród nich, zwany przez Koran asżesza Księgą i Furkanem, kończy się prowa-Samiri, a oni zaczęli cielca czcić. Świadczydzeniem ku Prawdzie i kierowaniem się nią ło to o tym, że w sercach Izraelitów jeszcze nie zakorzeniła się wiara w Boga jako Jedynego Pana i że wciąż pozostawali oczarowani doświadczeniami zdobytymi w Egipcie, gdzie krowa była jednym z bóstw. W związku z tym Mojżesz przełożył w czasie wprowadzenie Tory i postanowił uporać się z tym doktrynalnym buntem. Nakazał Izraelitom: „zabijcie spośród was tych, którzy dokonali tej wielkiej obrazy, a oczyścicie się w ten sposób z owego ciężkiego grzechu”. Niektórzy komentatorzy są zdania, że ów nakaz dotyczył „zabicia” przez grzeszników swego popychającego ku złu „ja”, tzn. naprawy duchowej. Może to jednak oznaczać też, że miał miejsce konflikt wewnętrzny pomiędzy tymi, którzy wytrwali w lojalności wobec Jedynego Boga, a apostatami, Mojżesz zaś nakazał zabicie tych drugich. Konsekwencję tego mogło stanowić „zabicie” nakazującego zło Ja. Biblia pełna jest opowieści o takich karach, jak masowe egzekucje, wypędzenia, malaria i zaraza, które nadchodziły jako odpłata za pewne ciężkie grzechy. Biblia wspomina np., że w odpowiedzi na oddawanie czci cielcowi ukaranych zostało karą śmierci 3000 osób (Wyjścia, 32:28).

[65]We wcześniejszych wersetach Bóg zwraca uwagę na Swą łaskawość, stosując zaimek „My”. Ten werset przedstawia rozkazy wydane swemu ludowi przez proroka Mojżesza, niech będzie z nim pokój. Oznacza to, że po otrzymaniu Księgi i Furkan Mojżesz stał się „Prorokiem- władcą”. Tę zmianę zaznacza jego rozkaz: „zabijcie spośród was tych, którzy dokonali tej wielkiej obrazy, a oczyścicie się w ten sposób z owego ciężkiego grzechu”.

[67]Bóg obdarzał Dzieci Izraela podczas ich wieloletniego pobytu na pustyni trzema wspomnianymi w tym miejscu łaskami. Chmura stale zapewniała im cień, pod wieczór spadały na nich przepiórki, gdziekolwiek się znajdowali, a rankiem otrzymywali w obfitości mannę. Pomimo tego, a także faktu, że szóstego dnia tygodnia otrzymywali wszystko w dwójnasób, gdyż siódmego dnia – w szabat – nie wolno im było pracować, a zatem także niczego zbierać – niektórzy z nich łamali ów zakaz i wychodzili w celu zbierania przepiórek i manny z poprzednich dni. Poza tym chociaż zakaz obejmował pozostawianie zebranego wieczorem pożywienia na następny dzień, niektórzy pozostawiali je jedynie po to, by pójść spać, inni zaś zbierali więcej niż potrzebowali (Wyjścia, 16:4-31). Prócz innych ważnych przyczyn, wspomniane przykazania miały na celu oczyszczenie serc Izraelitów z takich złych cech, jak skąpstwo, gromadzenie nadmiernych zapasów oraz samolubstwo. W ten sposób mogli doskonalić się moralnie i duchowo.

[66]Prawdopodobnie po to, by wznieść prośbę do Boga o nienakładanie innej, większej kary na swój lud, Mojżesz, niech będzie z nim pokój i błogosławieństwo, wybrał siedemdziesięciu mężczyzn i zaprowadził ich na górę Synaj (7:155). Pragnął, by stali się świadkami Boskich przykazań, po czym przekonali lud Izraela o ich autentyczności. Choć Wszechmocny nie przemówił do nich w sposób bezpośredni, to jednak mogli doświadczyć jasnych, przekonujących znaków tego, że to Bóg przekazywał Mojżeszowi prawa (Yazır, 4:2292-2293). Mimo wszystko zażądali oglądania na własne oczy, jak Bóg przemawia do Mojżesza, niech będzie z nim pokój. Za karę zostali porażeni piorunem. Choć to siedemdziesięciu mężczyzn lub niektórzy spośród nich wysunęli wspomniane żądanie i to ich raził piorun, to reprezentowali cały lud, który zarażony był tym samym zbłądzeniem. Dlatego też Koran przypisuje obrazę Dzieciom Izraela jako całości. Jeśli zbiorowe obowiązki, które dotyczą całej wspólnoty i muszą być wypełniane przynajmniej przez grupę za tę wspólnotę odpowiedzialną, są w sposób rażący zaniedbywane, to kara dosięga całej wspólnoty. Wskazuje na to werset: Strzeżcie się przed próbą, która z pewnością uderzy nie tylko w tych spośród was, którzy czynią nieprawość; i wiedzcie, że Bóg jest surowy w karaniu (8:25). Z tego względu elita każdego ruchu muzułmańskiego powinna stale analizować swe postępowanie i czynić to dokładniej, aniżeli inni muzułmanie.

[68]Istnieje oczywisty związek pomiędzy rozkazem zawartym w tym wersecie i innym, danym Adamowi (2:35): O Adamie! Zamieszkajcie – ty i twa małżonka – w Ogrodzie, i spożywajcie z jego (owoców) ku zadowoleniu waszych serc, gdzie tylko zapragniecie.

[69]Nie jest pewne (ani z Koranu ani z Biblii), jakie to było miasto. Opowiadając wydarzenia historyczne, Koran skupia się raczej na tym, jakie można z nich wyciągnąć lekcje, a nie na wymienianiu szczegółów miejsca, czasu lub uczestniczących w tych zdarzeniach osób. Ważne jest to, że wchodząc tryumfalnie do miasta, po bitwie albo z zamiarem osiedlenia się, należy wchodzić pokornie, tak jak czynił to nasz Prorok, gdy wkraczał do Medyny podczas swej Hidżry (emigracji) i do Mekki po jej zdobyciu. Należy składać dzięki Bogu, wychwalać Go w wiernym poddaniu Jego przykazaniom i prosić o wybaczenie grzechów, nie zaś myśleć o plądrowaniu miasta i masakrowaniu ludności. To samo znaczenie posiadały rozkazy zapisane w Biblii (Księga Kapłańska 25, 26 i Liczb 15:141), które miały być wypełniane przy wchodzeniu do miast, a dotyczyły przestrzegania szabatu i składania ofiar Panu. Poza tymi przykazaniami i prawami jest jeszcze świadomość, że obserwuje nas Bóg, co powinno skłaniać nas do większej szczerości i pilności w wykonywaniu naszych powinności wobec Niego. Stwórca zachęca wiernych do wznoszenia się ku temu wysokiemu poziomowi duchowej świadomości w czynieniu dobra.

[70]Bicz zesłany z niebios oznacza prawdopodobnie zarazę, w trakcie której – według Biblii – zmarło 14 700 osób (Liczb, 16:46-49). Koran opisuje zarazę, której skutki są znane, jako bicz zesłany z niebios i środek na zgniecenie buntu przeciwko ładowi, ustalonemu przez proroka Mojżesza. Uczy to nas tego, byśmy traktowali nieszczęścia (czy to indywidualne, czy to zbiorowe) z punktu widzenia ich rzeczywistych przyczyn i zawartej w nich Bożej Mądrości, a nie ich widzialnych przyczyn „naturalnych”. Nieszczęścia dotykają świat na skutek zaniedbywania praw Bożych, rządzących naszym życiem, zarówno tym „zwyczajnym”, jak i religijnym, a także przekraczania granic przez Niego ustalonych. Wielki uczony Hamdi Yazır zauważa:

[71]Laska Mojżesza służyła jako medium wielu cudów. Jednym z nich było wytryśnięcie wody ze skały, którą można wciąż oglądać na górze Synaj i która przyciąga wielu turystów. Nosi ślady rozcięć dokonanych przez źródełka (al-Maududi, 1, przyp. 75). Poprzez ów cud Wszechmocny Bóg uczy nas, że można spożytkować ukryte skarby Jego Miłosierdzia, a nawet sprawić za pomocą prostych narzędzi, jak np. kij, że „woda życia” wytryśnie z miejsca tak twardego, jak skała. Poza tym Bóg zachęca człowieka: O ludzkości! Dałem do rąk Mojego sługi, który pokłada we mnie całkowicie zaufanie, taki kij, za pomocą którego mógłby przywołać „wodę życia”, jeśli tego zapragnie. Jeśli polegacie na Moim Miłosierdziu, a wasze badania są oczęść na Moich prawach, to możecie odkryć takie narzędzie, jak ów kij. Chodźcie zatem i odkrywajcie! (Słowa, „Słowo 20.”, 261-262). Werset ten niesie z sobą dwa inne przesłania. Jedno z nich jest takie, że w każdym cudzie, nawet najmniejszym, zawarta jest przyczyna „naturalna”. Ludzie są na tym zamiast „nasz Pan”, dali jednak dowód swej świecie poddawani próbie, a nie zmuszani. niewiary. Poza tym jako od ludu podążająceJeśliby nie było żadnych przyczyn „naturalgo drogą ku cywilizowanemu społeczeństwu nych”, to wszyscy byliby zmuszeni do tego, pod przywództwem wspaniałego Wysłanby wierzyć. Wszechmocny Bóg otwiera branika należałoby oczekiwać, że będą wysumę wiary dla ludzkiego umysłu, ale nie zmuwać żądanie odpowiednie do poziomu rozsza go do przejścia przez nią. Będąc obdawoju cywilizacyjnego, do jakiego aspirowali. rzone wolną wolą, istoty ludzkie wybieraKoran zwraca uwagę na niedolę i hańbę, którą ją i decydują o swojej drodze i w ten sposób zostali dotknięci, a także na ich przestępstwa nieraz trafiają na pustynię. Drugie przesłanie popełnione już po osiedleniu się w Palestynie tego wersetu polega na tym, że ten, kto modli i założeniu wspaniałego królestwa za prorosię do Boga w jakiejś potrzebie, powinien ków Dawida i Salomona, niech będzie z nimi uczynić wszystko to, co się zazwyczaj czyni, pokój. W ten sposób pokazuje, jak powrócili żeby dany cel zrealizować. Na przykład, jeśli do swego charakteru niewolniczego. Opowiaktoś jest chory, to powinien zarówno pójść dając o upokarzającej karze, nałożonej przez się pomodlić, jak też udać się do lekarza. Jeśli Boga, werset niniejszy nawiązuje do wersetu ktoś pragnie odnieść sukces, powinien zarówze sury al-Fatiha: „tych, którzy zasłużyli na no modlić się, jak i pracować. Kiedy Moj(Twój) gniew (karę i potępienie)”. żesz modlił się o wodę, Bóg mógł zesłać ją z nieba, jednak nakazał mu uderzyć laską rocka wypowiedź, ostrzegająca muzułmao skałę. Mojżesz natychmiast tak uczynił, nów przed skutkami hańby i niedoli, staje się bez najmniejszego wahania co do tego, czy bardziej zrozumiała: „Jeśli pozwalacie sobie woda może wytrysnąć ze skały lub czy z niej wchodzić w spekulacyjne transakcje, zajmuwytryśnie. Zawierzył całkowicie Bogu i był jecie się jedynie hodowlą zwierząt i zadowaświęcie przekonany co do swej misji. lacie się rolnictwem, a opuszczacie zmaga-

[72]„Egipt (lub jakieś miasto)” to w oryginale: nia na drodze Boga i nie głosicie jego religii, misr, co może znaczyć jedno i drugie. Mogło Bóg podda was takiemu upokorzeniu, z któto być miasto, przez które przechodziły Dzierego was nie uwolni, dopóki nie powrócicie do ci Izraela w swej drodze do Palestyny, albo swej religii (islamu) (Abu Daud, „Buju”, 54; Egipt, który opuścili. Ich żądanie świadczy o Ibn Hanbal, 2:84). tym, że wciąż tęsknili za życiem w Egipcie i jest oznaką ich słabego charakteru. To dlatezwiązane z apostołami Jezusa, niech będzie go Mojżesz, niech będzie z nim pokój, rzekł z nim pokój, którzy wyrazili wobec niedo swego ludu z ironią: „Idźcie precz do Egipgo podobnie żądanie, także stosując wyratu; z pewnością tam jest to, o co prosicie (i żenie: „twój Pan”. Podczas gdy Dzieci Izrapowróćcie do dawnego życia w niewoli)”. ela domagały się tego, co produkuje ziemia,

[73]To, o co prosiły dzieci Izraela, nie było apostołowie zapragnęli jednak „stołu z niebios” (5:112). samo w sobie grzeszne. Mówiąc „twój Pan”, Rozważana w świetle tego wersetu ProJako porównanie może służyć wydarzenie

[76]Pomimo rozlicznych bożych znaków, jakie miały miejsce w tych bogatych w zdarzenia latach, i po tym, jak Mojżesz udał się na górę Synaj po Torę, Dzieci Izraela bardzo szybko zaczęły oddawać cześć cielcowi wykonanemu z kosztowności. To zbłądzenie, będące wyzwaniem dla Aarona, dowiodło, w jak wielkim stopniu Izraelici znajdowali się pod wpływem praktyk religijnych Egipcjan, a w szczególności ich zwyczaju obdarzania czcią bydła. Nakazując Izraelitom zabicie w ofierze krowy, Bóg chciał wyprowadzić ich z tego błędu. Prawdą jest jednak to, że ludzka natura tylko z wielką trudnością może wyzwolić się z głęboko zakorzenionych uprzedzeń i przesądów. Izraelici, otrzymawszy jasny rozkaz złożenia w ofierze jakiejkolwiek krowy, czynili w tym względzie zbędne problemy. Choć ich bezużyteczne pytania i wyrażenia, jakie wypowiadali, takie jak: „twój Pan”, które świadczyły o braku szacunku wobec Boga, zaprowadziły ich na skraj zatracenia, to jednak miłosierdzie okazane przez Stwórcę ocaliło ich raz jeszcze. Dzięki temu byli w stanie wykonać Boży rozkaz. Z tego wydarzenia powinni wziąć lekcję przywódcy muzułmańscy. Jak już wspominaliśmy, jednym z czterech głównych celów Koranu jest zaszczepienie w sercach i umysłach ludzkich wiary w życie przyszłe. Z tego względu nawet opowiadając jakieś zdarzenie z innej perspektywy lub w innym celu, Koran stara się otworzyć drogę do jednego z zasadniczych celów wiary lub jej artykułów. Głównym powodem wydania nakazu złożenia w ofierze krowy było, jak już wspominaliśmy, wyprowadzenie Dzieci Izraela z błędów bałwochwalstwa. Jednakże w celu wykrycia tożsamości mordercy, którego Izraelici ukrywali, Bóg dokonał cudu. Na Jego rozkaz uderzono ludzkie ciało kawałkiem złożonej w ofierze krowy i człowiek ten został przywrócony do życia. Wyjawił wówczas, kto jest jego zabójcą. To zdarzenie dowiodło również tego, że Bóg potrafi wskrzeszać zmarłych w jakikolwiek zechce sposób. Dlatego rzeczą nierozsądną jest wątpić lub pytać, czy Bóg jest w stanie tego dokonać.

[75]Wydarzenie tutaj zaznaczone jest opowienie jest konieczna wiara w Proroka Muhamdziane szczegółowo w 7:163-166. mada, niech będzie z nim pokój i błogosławieństwo, oraz podążanie jego drogą. Istobchodzić szabat – sobotę – dla oddawania nieje ścisły związek pomiędzy tym werseczci Bogu i dla odpoczynku. Przepisy szabatem a wersetem 38: Jeśli odtąd przyjdzie do towe obejmowały zakaz wszelkich czynności was ode mnie przewodnictwo (jako Księświeckich i były tak rygorystyczne, że złaga poprzez Wysłannika), to ci, którzy pójmanie szabatu karano śmiercią (Wyjścia, 31: dą za Mym przewodnictwem (i zwrócą się 12-17). Niektórzy komentowali słowa: Stańku Mnie z wiarą i czcią), nie będą się lękać cie się małpami, które nędznie się skradają – (gdyż zawsze znajdą Moją pomoc i wsparodrzuconymi tak, że Izraelici zostali obarczecie) i nie będą się smucić, oraz początkiem ni cechami małp, stając się jakby „małpami” sury, gdzie – jako atrybuty wiernych, któco do charakteru, mentalności i zachowania; rzy odniosą sukces – wspomniana jest wiara innymi słowy – była to transformacja natury w przesłanie koraniczne, a także w poprzedmoralnej (a nie fizycznej). Pomijając jednak nie księgi, wykonywanie modlitwy i wydafakt, że w dziejach Izraelitów było wiele zdawanie środków na drodze Boga. Wersety rzeń niezwyczajnych, wspomniana kara poj41, 42, 43 wyraźnie odnoszą się do żydów i mowana jest jako przykład ostrzegający dla otwarcie zapraszają ich do wiary w Proroka tamtego pokolenia i następnych (zob. werMuhammada, niech będzie z nim pokój i błoset kolejny). Ta okoliczność wzmacnia opigosławieństwo: Wierzcie w to, co zesłałem nię, że przekształcenie w małpy miało cha(Koran), a co potwierdza to (co z prawdy) rakter fizyczny. już macie, i nie bądźcie pierwszymi spośród tych, którzy w to nie uwierzą. I (wy, zapiw kilku miejscach (Wyjścia, 16: 21-30; 20:8sujący, lękający się utraty waszego statusu i 11; 31:12-17; Powtórzonego Prawa, 5:12-15). Z ziemskich korzyści z niego wypływających) księgi Powtórzonego Prawa można wnosić, nie sprzedajcie moich Objawień za marną że jednym z powodów świętowania szabacenę (taką jak ziemskie zyski, pozycja i słaNie gmatwajcie prawdy, mieszając ją z Wykonujcie modlitwę w zgodzie z jej W celu pełnego zrozumienia przesłania Ustalone zostało, że Dzieci Izraela mają Stary Testament zajmuje się szabatem tu mogła być intencja przypominania Dzieciom Izraela o ich życiu w niewoli egipskiej i o błogosławieństwach, jakimi ich obdarzył Bóg. Dzień ów miał też służyć spoczynkowi niewolników, służących i zwierząt. „Wypowiedzenie” przez Boga rozkazu jest tożsame z wyrażeniem woli i jej zrealizowaniem: Jeśli chce, by coś się stało, mówi jedynie: „Bądź” i (w tym samym momencie) to jest (36:82).

[74]Celem tego wersetu jest odrzucenie iluzji, wa); i – ze względu na cześć dla Mnie, a takktórej hołdują Żydzi, a mianowicie, że już ze że bogobojność – we Mnie jedynie szukajcie względu na swą przynależność etniczną mają ucieczki. monopol na zbawienie. Długo obstawali przy przekonaniu, że pomiędzy nimi a Bogiem istfałszem, i nie skrywajcie prawdy, skoro wienieje szczególna relacja – na zasadzie wyłączcie (jakie jest znaczenie i efekt tego, co czyności. Sądzili, że żydzi, jako żydzi, są prenicie, i że to, co usiłujecie ukryć, jest prawdą, destynowani do zbawienia, niezależnie od i że Muhammad jest Wysłannikiem Bożym, wyznania lub uczynków, podczas gdy wszyktórego nadejście przewidzieliście). scy nie-Żydzi przeznaczeni są na paliwo dla Ognia piekielnego. warunkami, dajcie zakat i skłaniajcie się (w Z kontekstu tego wersetu widać jasno, modlitwie, nie tworząc innej wspólnoty albo że nie ma on na celu wymieniania w pełni zgromadzenia, lecz) wspólnie z tymi, którzy wszystkich artykułów wiary, w które należy się skłaniają (muzułmanami). wierzyć, ażeby osiągnąć Raj. Są one wymienione w innych, odpowiednich miejscach. tego wersetu należy wziąć pod uwagę rówNikt nie może wnioskować z tego wersenież werset 22:17. tu, że dla osiągnięcia wiecznego zbawienia

[10]Takie stwierdzenia koraniczne, jak: „Bóg (jeszcze) wzmaga ich chorobę”, „opieczętował ich serca i słuch” oraz „odpłaci się za ich żart, sprawi, że buntując się, będą wędrować po omacku”, nie oznaczają w żadnym razie, że istoty ludzkie nie mają własnej woli i nie są odpowiedzialne za swoją zgubę. Służą one wyjaśnieniu prawdziwej natury przeznaczenia danego od Boga oraz wolnej woli człowieka. Każda osoba otrzyma to, na co zasłużyła ze względu na swe skłonności, myśli i uczynki. Człowiek wyraża wolę i działa, Bóg zaś stwarza. Stwarzanie ludzkich czynów oznacza nadawanie „zewnętrznej” egzystencji albo urzeczywistnianie ludzkich zamiarów i działań. Stwierdzenia koraniczne, cytowane wyżej, implikują to, że w odpowiedzi na wykorzystanie przez człowieka siły woli w pewnym celu, kierunku i działanie w tym kierunku Bóg daje byt „zewnętrzny”, „widzialny i materialny” jego zamysłom, wyborom i działaniom. Mieszając ludzkie działanie z Boskim stwarzaniem i twierdząc, że są dwa rodzaje przeznaczenia: jedno dla przyczyny, a drugie dla skutku, szkoła dżabarijja (fataliści) negowała wolną wolę człowieka, podczas gdy szkoła mu’tazila (racjonaliści) przypisywała efekt stwórczy woli człowieka i jego działaniu, wnioskując, że to istoty ludzkie stwarzają swoje czyny.

[77]Jak każdy inny cud, dokonany przez proroka, także i ten zaznacza horyzont postępu naukowego. W przyszłości może być na przykład możliwe odkrywanie tożsamości mordercy za pomocą „przesłuchania” pewnych komórek jego mózgu, które pozostają żywe jeszcze jakiś czas po śmierci, albo śledzenia mordercy po innych częściach ciała ofiary – analogicznie do tego, jak ślady DNA mordercy znajdowane na ofierze lub w miejscu zbrodni mogą doprowadzić do ostatecznej identyfikacji sprawcy.

[79]Koran przedstawia różnorakie aspekty dziejów Dzieci Izraela między innymi po to, by zapoznać z nimi rodzącą się wspólnotę muzułmańską w Medynie i następne pokolenia muzułmanów. Przed Emigracją (Hidżrą) wspólnoty żydowskie w Medynie odróżniały się korzystnie od rodzimych plemion arabskich al-Aus i Chazradż, mając większą wiedzę o świecie i wyznając religię pochodzącą od Boga. Kiedykolwiek pojawiał się konflikt pomiędzy nimi a Arabami, grozili im, że zjawi się pośród nich Prorok i pod jego przywództwem pokonają Arabów. W ten sposób przewidzieli nadejście Ostatniego Proroka. Kiedy jednak Prorok pojawił się nie pośród nich, a wśród Arabów, odmówili wiary w jego posłannictwo. To częściowo wskutek owych zapowiedzi żydowskich muzułmanie medyńscy oczekiwali, że żydzi jako jedni z pierwszych uwierzą w Proroka Muhammada, niech będzie z nim pokój i błogosławieństwo. Zapraszali więc swych żydowskich przyjaciół i sąsiadów do przyjęcia islamu. Kiedy zaś żydzi to zaproszenie odrzucili, zostało to wykorzystane przez hipokrytów i innych wrogów islamu jako argument do Kiedy jednak byli sami, karcili się nawzarzucania wątpliwości co do prawdziwości tej jem, a szczególnie karcili tych, którzy oficjalreligii. Ażeby ostrzec nowych muzułmanów nie przyznawali się do wiary w posłannictwo przed wątpliwościami i knowaniami wspólProroka, mówiąc: „Bóg wyjawił wam pewne not żydowskich, Koran zwraca uwagę na ich sekrety o Ostatnim Proroku w księdze, któnaturę i dawne dzieje, a także na rzeczywiste rą wam zesłał. Czy chcielibyście, przekazując powody, dla których wykazywali niechęć do te sekrety muzułmanom, aby je wykorzystaprzyjęcia islamu. li jako argument przeciwko wam w obecności waszego Pana?” Myśląc i działając w taki

[80]Pośród rabinów żydowskich byli też tacy, sposób dowiedli, że nie mieli prawdziwej wiektórzy częściowo zachowali się wobec swej dzy o Bogu i że zgodnie z ich pojęciem Bóg religii w sposób lojalny. Opowiedzieli członnie zna tego, co ludzie utrzymują w tajemnikom plemion al-Aus i Chazradż o atrybutach cy. Ponadto stosując wyrażenie: „twój Pan”, Ostatniego Proroka, którego przepowiadawskazali na swe przekonanie, że „mają” Boga li. Ponieważ zaś wszystkie te atrybuty możwyłącznie dla siebie. (To, oczywiście, błędna było obserwować u Proroka Muhammane przekonanie: oznacza, że albo Bóg nie jest da, niech będzie z nim pokój i błogosławieńPanem wszystkich, albo – równie nieprawdzistwo, Abdullah ibn Salam, największy z rabiwie – Bóg praktykuje swego rodzaju „stronnów, przyjął islam. Z takich względów nieniczość”, to znaczy ze względu na niektóre ze którzy żydzi czuli się zmuszeni do wyznaswych stworzeń, zaniedbuje inne). nia wiary podczas spotkań z muzułmanami.

[78]Twarde skały stanowią drogę dla korzeni roślin i ich włókien. Te włókna, choć tak delikatne, jak jedwab, mogą – mówiąc: „W Imię Boga” – przekłuć skałę i przejść przez nią, a także przez glebę. Po wezwaniu Imienia Bożego, Imienia Miłosiernego Stwórcy, wszystko poddaje się ich władzy. W efekcie budzących lęk manifestacji Boskiego Majestatu, takich jak trzęsienia ziemi i inne nagłe zdarzenia geologiczne, możemy obserwować upadek ogromnych skał z wysokich szczytów górskich (przeważnie uformowanych w zamierzchłych epokach ze zgęstniałej i ostygłej magmy) i ich rozłupywanie się. Niektóre z nich kruszą się i rozpadają, stając się następnie glebą pod uprawę. Inne pozostają skałami, rozpraszając się po dolinach i równinach. Służą mieszkańcom ziemi do różnych celów, w ich pracy, a także w domu. W poddaniu się Boskiej Władzy i Mądrości, która przewiduje skryte cele i korzyści, góry i skały są zawsze gotowe służyć w zgodzie z zasadami Bożej Mądrości. Zwracając uwagę na korzyści związane z istnieniem skał i porównując je do zatwardziałych serc Izraelitów, Koran udziela całej ludzkości następującej nauki:

[84]W czasie, kiedy Wysłannik Boży, niech gijne, pisane przez uczonych, nie mogą zastębędzie z nim pokój i błogosławieństwo, emipować Koranu, ale powinny służyć za swegrował do Medyny, żyły tam trzy plemiona go rodzaju lornetki do wpatrywania się weń. żydowskie, mianowicie Banu Kurajza, Banu Ten i inne wersety rzucają również światło na Kajnuka i Banu Nadir. Prorok zawarł z każprzyczyny, dla których Wysłannik Boży, niech dym z nich umowę na piśmie, gdyż byli jego będzie z nim pokój i błogosławieństwo, wykawspółobywatelami tworzącego się miasta-pańzywał w pierwszych latach swej misji niechęć stwa Medyny. Żadne z tych plemion nie pozodo tego, by zapisywano jego wypowiedzi. stało lojalne postanowieniom umowy i posunęły się nawet do tego, że usiłowały zabić

[82]Nie mogąc przeciwstawić się temu, że Wysłannika Bożego. Czyniły ponadto potaKoran odkrył ich przeszłość i świat wewnętrzjemne uzgodnienia z nieprzyjacielskimi siłami ny, niektórzy rabini żydowscy usiłowali bropodczas bitwy Rowu przeciwko muzułmanom. nić się twierdząc, że Ogień piekielny nie Wersety tej sury, opowiadające o łaskawodotknie Izraelitów, chyba że tylko przez okreści Boga względem Dzieci Izraela, zapraszająśloną liczbę dni – a konkretnie tak długo, jak ce ich do wiary w Proroka Muhammada, niech długo oddawali cześć cielcowi. Na swe usprabędą z nim pokój i błogosławieństwo, i przedwiedliwienie podnosili argument, że są Żydastawiające ich wspólnocie muzułmańskiej, nie mi – członkami narodu wyniesionego nad zostały objawione przy okazji jakiegoś jedneinne, gdy tymczasem nie należało tego pojgo wydarzenia, lecz pochodzą z okresu pięciu mować w kategorii wyższości pod względem albo sześciu lat. Ich zamysłem było ostrzecnoty. Poza tym przewaga Żydów ograniczona żenie rodzącej się wspólnoty muzułmańskiej była do epoki, w której Dzieci Izraela zostały w Medynie i wszystkich muzułmanów aż do obdarowane wspaniałymi królestwami proroDnia Sądu przed wszelkimi możliwymi spiskaków Dawida i Salomona, niech będzie z nimi mi, które by zasiały w umysłach wątpliwość pokój. Posunęli się nawet do tego, że zaczęco do zasad islamu. Stanowiły także zaproszeli twierdzić bluźnierczo, jakoby byli dziećmi nie i zachętę dla żydów do tego, by uwierzyBoga i Jego umiłowanym ludem (5:18). Jedyli w posłannictwo Muhammada, pokój z nim, nym rzeczywistym kryterium w osądzie ludzi i poszli jego drogą. W tym celu wersety te, jest u Boga taqua (pobożność); jak wyraźnie przypominając łaski okazane Dzieciom Izrastwierdza werset 2:62, to, że ktoś jest formalela przez Boga, akcentując ich stałą nielojalnie żydem, chrześcijaninem albo muzułmaniność i zwracając uwagę na nieszczęścia, które nem, nie wystarcza jeszcze do zbawienia. ich dotknęły wskutek popełnionych grzechów,

[83]Istnieje ścisła relacja pomiędzy tym i miały poruszyć ich sumienia. Było to wezwanastępnym wersetem (82) oraz wersetami 2:28 nie do płacenia dobrem za dobro, do wyciąi 29. Werset ten jest również powiązany z wergnięcia lekcji z dawnych doświadczeń, a wreszsetem 24, który ostrzega osoby odrzucające cie do tego, ażeby Izraelici poczuli w sobie wiarę w przesłanie koraniczne. Użyte tutaj słoskruchę za popełnione winy i zmienili się. czeniu dosłownym jest to duch o nadzwy-

[86]Odnośnie do Ducha Świętości, którym roków, zarówno świętością, jak i zaufaniem. został umocniony Jezus, panowały w litera(Zob. też przyp. 1 do sury 70). turze muzułmańskiej różne poglądy. W zna-

[85]Sam styl tych wersetów zachęca do przeglądu dziejów i zrozumienia zdarzeń. Przeczajnej czystości i pełen błogosławieństw. szłość i teraźniejszość zostały tutaj połączone Według niektórych opinii jest to duch pochow doniosłym zestawieniu. W ten sposób opodzący od Boga, inni zaś twierdzą, że jest to wieść o przeszłości staje się – zamiast przyjedno z Pięknych Imion Boga, jeszcze inni padkowej kroniki wydarzeń – doniosłą histoutrzymują, że chodzi tutaj o Ewangelię. Są rią, opowieścią o życiu – wciąż żywą i ważteż takie opinie, że jest to Anioł Gabriel, ną dla teraźniejszości, pełną lekcji łączących niech będzie z nim pokój, gdyż Koran nazysię ze sobą trwałymi skutkami. Ponadto, skowa go Duchem Świętości (16:102) i Godnym ro osoby z przeszłości i te, należące do teraźniejszości, dzielą to samo nastawienie i cechy, nia, że Duch, którego świętość podkreśla się wszystkie zdarzenia minione i obecne spraw związku z umocnieniem Jezusa, a zarówwiają wrażenie, jakby działy się wokół tychno świętość, jak i wiarygodność – w związku że samych osób. To dlatego na pierwszym z Prorokiem Muhammadem, to ta sama istoplanie widzimy raczej osoby, z ich zamiarami ta. Zgodnie z poglądem imama al-Ghazalego i cechami, a nie zdarzenia. to anioł (lub istota podobna do anielskiej), Przed emigracją Wysłannika Bożego do której Bóg powierzył zadanie tchnięcia ducha Medyny plemiona żydowskie zawarły przyw ciało każdej istoty ludzkiej. Bediüzzaman mierze z arabskimi plemionami al-Aus i ChaSaid Nursi utrzymuje, że to duch reprezenzradż, wówczas politeistycznymi. Po wybutujący każdą istotę. W świetle tych opinii chu walk pomiędzy plemionami arabskimożna powiedzieć, że Koran mówi o duchu mi plemiona żydowskie starły się ze sobą działającym w różny sposób, w zależności po stronie swych sprzymierzeńców. Doszło od misji poszczególnego proroka. Dla prodo bratobójstwa, co stanowiło pogwałcenie Boskiej Księgi. Poza tym po zakończeniu roka Mojżesza był to Duch Prawa, dla Prowalk jeńców wykupywano. Żydzi usprawieroka Muhammada – Duch Świętości i Ufnodliwiali wykup argumentami zaczerpniętymi ści, a dla proroka Jezusa – Duch Świętości. z Tory. Trzymali się zatem Księgi w części Koran wspomina, że Jezus został umocniozezwalającej na wykup jeńców, nie zwracali ny Duchem Świętości, gdyż w misji tego pronatomiast uwagi na tę jej część, która zakaroka przeważała duchowość. Posłannictwo zywała wzajemnych waśni. Muhammada zostało natomiast wyróżnione w większym stopniu niż misje innych pro-

[87]W ten sposób postępuje każda niespraco słuszne, przy pomocy sofistyki i intryg, wiedliwa, nieuczciwa jednostka i społeczalbo też nawet bezpośredniej przemocy. To ność. Dla nich wiara jest jedynie zwykłym samo nastawienie doprowadziło do wypędzetwierdzeniem, dzięki któremu mogą się pokania Iblisa z Obecności i Miłosierdzia Boga. zać. Nie uznają Proroka ani uczonego, jeśli

[90]Istnieje wyraźny związek pomiędzy tym materialna, a którego działanie jest nieodwrawersetem a pierwszymi wersetami sury, opicalne. Ponieważ Objawienie jest całkowicie sującymi chwalebne cechy wiernych. Wierpewne i nie ma w nim miejsca na interwencję ni tutaj i tam wspomniani wierzą w to, co żadnej istoty śmiertelnej, imię Dżibril (które Niewidzialne, wykonują modlitwę; wydają nosi anioł je przynoszący) służy również defiz tego, w co Bóg ich zaopatrzył, by wsponiowaniu tego anioła. Określany on jest też móc potrzebujących; wierzą wreszcie w to, co innymi tytułami (np. Duch od Boga, Duch zostało zesłane Wysłannikowi, niech będzie z godny zaufania, a w opinii pewnych uczonych nim pokój i błogosławieństwo, a także w to, również: Duch Świętości, zob. przyp. 86). W co zostało zesłane przed nim. Żywią też mocKoranie nazywany jest szlachetnym, potężną wiarę w życie przyszłe. Otwierające wernym posłańcem; cieszącym się wysoką pozysety każdej sury mają zasadnicze znaczenie cją u Pana Najwyższego Tronu. Posłuszni mu są inni aniołowie (81:18-21; Yazır, 1:432). dla zrozumienia jej sensu. Gabriel (koraniczny Dżibril) jest bytem

[91]Prócz wielu cudów i cudownych osiąsię narzędziem zła. Ludzie źli spośród Izraelignięć, prorok Salomon, niech będzie z nim tów interesowali się jedynie tym, jak można pokój, wyróżniał się – z Bożej woli – tym, że by zasiać niezgodę pomiędzy mężem i żoną. potrafił poddać swej władzy dżiny i szatanów Wskazuje to na głębię moralnego zepsucia, w i zatrudnić ich do różnorakich zadań. Kiedyś jaką popadł ów lud. usiłowali zbuntować się przeciwko niemu, ale bez powodzenia. Po śmierci Salomona szatapokój i błogosławieństwo, powiedział: „Szani zaczęli szeptać swym towarzyszom spotan wysyła swoich emisariuszy do wszystśród ludzi, że czerpał on swą moc z czarów. kich części świata. Po powrocie składają oni W okresie moralnego i materialnego upadku relacje ze swych dokonań, a każdy z nich Dzieci Izraela zwróciły się ku czarnej magii i wymienia swój szczególnie odrażający uczyzaklęciom, aby w ten sposób zapewnić sobie nek. Jednak szatan nie jest z nich zadowoloosiągnięcie upragnionych celów. ny. Tylko wtedy, gdy któremuś z emisariuPodczas ich pobytu na wygnaniu w Babiszy udało się oddzielić męża od żony, Szatan lonie, starożytnym centrum nauki, w szczeodczuwa radość i obejmuje posłańca” (Algólności astronomii, Bóg zesłał Izraelitom -Buchari, „Talaq”, 25). dwa anioły, zwane Harut i Marut. Miały one nauczyć ich pewnych tajemnych nauk, rozważać nauki kabały i pewne podobne dokchroniących przed czarami i złem, które one tryny ezoteryczne i rytuały tajnych organizapowodują. Anioły, jako sumienni słudzy cji. (Warto poza tym wspomnieć, że w BabiBoga, mogący przyjmować kształty najbarlonie jednym z czczonych bóstw było bóstwo dziej odpowiednie do danej misji, przyszli magii – Maraduk). zapewne do nich w postaci ludzkiej. Podob-

[92]Zarówno ten, jak i następny werset końnie wcześniej uczynili aniołowie wysłani do czą się słowami: „jeśliby tylko wiedzieproroka Lota: przybrali postać młodzieńców li”. Jednakże, w świetle wersetu: „Dopraw(11:69-81). Nauczając ludzi wiedzy tajemnej, dy, oni dobrze wiedzieli, że ten, kto to kupił ostrzegali ich, mówiąc: „Każda wiedza jest w (za Księgę Boga), nie będzie miał (szczęśliistocie próbą i pokusą. Także i to, czego was wego) udziału w życiu przyszłym” – słowa uczymy, może posłużyć ludziom złym w te znaczą, że oni wiedzieli, ale nie postęporealizacji niepożądanych celów. Strzeżcie się, wali zgodnie z tym, co wiedzieli, jak ludzie aby was nie doprowadzili do niewiary”. Każda prawdziwej wiedzy i zrozumienia. Podsuwiedza, a nawet żywioły o znaczeniu zasadmowując: każda wiedza, która nie prowadzi niczym dla ludzkiego życia, takie jak ogień i do postępowania w zgodzie z nią, nie przywoda, w ręku ludzi nikczemnych mogą stać Prorok Muhammad, niech będzie z nim W świetle niniejszego wersetu można by nosi osobom ją mającym żadnej korzyści. Koran nie traktuje jej jako „wiedzy prawdziwej”. Należy też zauważyć, że w niektórych swych wersetach (np. 3:19) Koran odnosi się do Boskiej Księgi albo Objawienia jako do „wiedzy”. Toteż ci, którzy nie postępują zgodnie z tą „wiedzą”, wiedzy nie posiadają, nawet jeśli znają się na innych sprawach. Wszystko, co chcielibyśmy tutaj wyjaśnić, wyrażone zostało zwięźle i treściwie w wersecie (35:28): „Spośród wszystkich Jego sług bogobojni są jedynie ci, którzy mają wiedzę prawdziwą”. Okres przedislamski zwany jest „Epoką Niewiedzy” (Dżahilijja) ze względu na to, że ludzie wówczas żyjący wierzyli i postępowali jak ludzie bez (prawdziwej) wiedzy i zrozumienia.

[93]W Koranie wyrażenie O wy, którzy wierzycie! pojawia się w około osiemdziesięciu miejscach. Skierowane jest do tych, którzy wyznają wiarę (swym językiem) i wykonują obowiązkowe modlitwy (salat) w zgromadzeniu z innymi muzułmanami, płacą zakat ze swojego majątku: własności takiej, jak np. inwentarz żywy i produkty rolne, a także jedzą zwierzęta złożone w ofierze przez muzułmanów. Warunkiem posiadania statusu wiernego jest przestrzeganie przykazań, z którymi łączy się powyższe wezwanie. Autentycznym wiernym jest tylko ten, kto szczerze wierzy w artykuły wiary i z serca przestrzega Bożych praw, jedynie ze względu na Jego radość i aprobatę.

[94]W swych rozmowach z Wysłannikiem Bożym, niech będzie z nim pokój i błogosławieństwo, jego Towarzysze, niech Bóg będzie z nich zadowolony, gdy pragnęli krótkiej przerwy, używali wyrażenia ra’inā, co oznacza: „nachyl ku nam w swej łaskawości uszu” albo „prosimy, wysłuchaj nas”. Kiedy jednak jacyś żydzi odwiedzali Wysłannika, dawali upust swej złośliwości, stosując przy pozdrowieniach i w samej rozmowie zwroty dwuznaczne. Albo używali słów o dwu znaczeniach, jednym neutralnym, a drugim obraźliwym, albo zmieniali wymowę zwrotów stosowanych przez Towarzyszy. Ra’inā wymawiali tak, by brzmiało to jak hebrajskie wyrażenie „Posłuchaj, obyś ogłuchł”, a czasami jak arabskie: „nasz Pasterzu”. Aby zapobiec nadużywaniu wyrażenia ra’inā, muzułmanie zostali poproszeni o jego nieużywanie i – zamiast niego – stosowanie zwrotu: unzurna, oznaczającego „łaskawie obdarz nas swą uwagą”, albo „łaskawie daj nam chwilę na przemyślenie tego”. Niniejszy werset podkreśla znaczenie okazywania niezbędnego szacunku Wysłannikowi Bożemu, niech będzie z nim pokój i błogosławieństwo, i kładzie nacisk na przyjmowanie do serca jego nauczania.

[95]W odniesieniu do prawodawstwa islam szedł zasadniczo następującymi trzema drogami: • zachował przykazania, które obowiązywały uprzednio, we wcześniejszych księgach, albo w zwyczaju i praktyce wspólnoty, w której pojawił się islam, a które nie były sprzeczne z jego zasadami. • poprawił te, które były niezgodne z jego istotą. • zadekretował nowe prawa. Tworząc nowe prawa islam uwzględniał aspekty niezmienne (zasadnicze) i zmienne (czasowe). W tym drugim przypadku ustalał reguły, które można było – w razie konieczności – zrewidować, w zależności od czasu i okoliczności, i w zgodzie z zasadami wiary, praktyki religijnej i moralności. Islam ustanowił także reguły prawne organizujące ów proces. Najbardziej z nich znane i najistotniejsze to: analogia (kijas), wyprowadzanie nowych praw na podstawie Koranu i Sunny (idżtihad); przyjmowanie tego, co dobre i korzystne (istihsan), zachowanie bez zmian tego, co już zostało przyjęte i uznane (istishab); przyjmowanie tego, co jest odpowiednie i korzystne dla społeczeństwa, a odrzucanie rzeczy szkodliwych (masalih al-mursala), i wreszcie – blokowanie zepsucia i tego, co bezprawne (sadd az-zara’i). Taka sama procedura była stosowana również za czasów Proroka, kiedy to objawiany był Koran. Bóg znosił w niektórych wersetach nakazy albo całe wersety wraz z nakazami. Proces ów nazywany jest nasch, a zniesione wersety mansuch, natomiast nowe wersety, objawione w ich miejsce – nasich. Uczeni różnią się co do liczby zniesionych wersetów. Przypomnijmy jednak, że Koran ma absolutny autorytet aż do Dnia Sądu, a życie ludzkie składa się z upadków, wzlotów i meandrów. Biorąc to pod uwagę, musimy zdać sobie sprawę z tego, że mogą zdarzyć się czasy, kiedy to niektóre nakazy zastępujące lub znoszące inne powinny zostać przejściowo zawieszone albo uznane za jeszcze nieobjawione – szczególnie przy głoszeniu islamu. Proces nasch przyczynia się w wielkim stopniu do dynamizmu, tak charakterystycznego dla islamu. Złożonym procesem jest samo głoszenie islamu i przekształcanie ludzi w autentycznych i doskonałych muzułmanów. Różne są również priorytety dotyczące zasad i nakazów przekazywanych nowym wiernym i osobom zainteresowanym religią.

[96]Oczywisty jest związek między niniejszym wersetem a wersetami 2:38 i 62. Te trzy wersety mają szczególną wagę, gdyż łączą wydarzenia stanowiące oś całej sury.

[97]W wersecie niniejszym zawarte jest pytanie retoryczne, czy jest jakaś większa niesprawiedliwość, aniżeli zabranianie tego, by w miejscach oddawania czci Bogu wychwalano Jego imię, i usiłowanie ich zniszczenia. Nie oznacza to, że jest to niesprawiedliwość największa. Jest to raczej jedna z największych obraz, pośród których znajduje się ukrywanie prawdy objawionej, dotyczącej wiary (2:140), świadome zaprzeczanie Boskim Objawieniom (6:21, 93) i celowe odwracanie się od prawd objawionych (32:22). Każdy z tych grzechów należy do największych niesprawiedliwości.

[98]Werset ten surowo potępia wszelkiego rodzaju akty skierowane przeciwko miejscom, w których czci się Boga i nawiązuje do takich przykładów historycznych, jak zburzenie Świątyni Jerozolimskiej przez królów asyryjskich, następnie przez Nabuchodonozora, króla babilońskiego, a także przez wodza (następnie cesarza) rzymskiego – Tytusa oraz cesarza Hadriana. Odnosi się również do zabraniania muzułmanom modlenia się w Ka’bie. W ogóle zaś ostrzega przed próbami zamykania świątyń i domów modlitwy oraz przed zabranianiem ludziom oddawania w nich czci Bogu.

[100]Ze względu na to, że wśród ludów starożytności przeważał absolutyzm, sądziły one, że syn, którego przypisywali bóstwu, również ma atrybuty bóstwa. Przypominało to sytuację syna królewskiego, który dziedziczył rangę i władzę swego ojca. Koran odrzucił kategorycznie doktrynę, zgodnie z którą Bóg mógłby mieć syna, i objaśnił, że Bóg – jako Istota Nieskończona – nie ma nikogo do siebie podobnego. Tym samym definitywnie Koran odrzuca nauczanie, przypisujące Boskie synostwo Jezusowi i naukę niektórych żydów, jakoby Ezdrasz był synem Boga. Nikt nie jest Bogu równy ani doń podobny; Bóg nie ma rywala ani współtowarzysza w panowaniu nad niebem i ziemią, gdyż to On je stworzył, bez niczyjej pomocy oraz wcześniejszego wzoru.

[101]Nie ma sprzeczności pomiędzy tym, jak Bóg stwarza rzeczy – mówiąc „Bądź” i rzecz staje się, co wskazuje na natychmiastowość aktu stwórczego – i objawianiem się nam stworzenia, natury, jako procesu następującego w czasie: Istnienie ma dwa wymiary, jeden materialny, zawarty w materii, przyczynach mateinnych wymiarach, w sposób specyficzny dla rialnych, czasie i przestrzeni, a drugi transkażdego z nich. cendentny, w którym te czynniki nie mają udziału, a myśl i działanie są niemal identyczne. W akcie stwórczym Boża Władza Mudji’d-Din ibn al-Arabi (1165 -1240) i Maudziała głównie w tym drugim wymiarze, lana Dżalaluddin Rumi twierdziło, a także łącząc go jednak z materią i przyczyna– w innych terminach – nowoczesna fizyka mi materialnymi oraz czasem i przestrzenią. kwantowa obecnie twierdzi, że to, co obserKażda rzecz materialna powstaje w ten spowujemy, jako trwały świat materialny, w rzesób, gdyż taka jest wola Bożej Mądrości. czywistości stale się porusza. Oprócz tego ani materia, przyczyny materialne, ani czas i przestrzeń nie ograniczają w nym doświadczamy tego, że rzeczy powstają żadnej mierze Boskiego Bytu i Władzy. Poza jak gdyby jednocześnie. Widzimy to szczewymiarem ziemskim istnieje wiele innych gólnie wtedy, gdy brak jest proporcji pomięwymiarów, z których każdy jest w różnym dzy przyczynami i skutkami: Wszechmocstopniu duchowy i transcendentny. W każny Bóg uzależnia istnienie rzeczy ogromnych dym z nich miara czasu jest całkowicie inna. od ich niewielkich nasion albo powoduje, że Wszystkie te wymiary ogarnia „Wymiar” rzeczy niewielkie mają niewyobrażalnie duże Boski, w którym nie ma żadnych aspektów skutki. Podsumowując: nawet w tym świefizyczności. Działania Bożej Władzy, pochocie Boska Władza manifestuje się w sposób dzące z tego „Wymiaru”, manifestują się w natychmiastowy (zob. także 36:83, przyp. 27). Wielu bogobojnych uczonych, takich jak Zresztą nawet w naszym świecie material-

[99]Prawa poprzednich proroków stanowiły, że modlitwa powinna być wykonywana w określonych miejscach. Żydzi na przykład modlą się w synagogach, a chrześcijanie w kościołach. Islam zezwala natomiast na oddawanie czci Bogu w każdym (czystym) miejscu (al-Buchari, „Tajammum”, 1; „Salat”, 56). Werset niniejszy wyjaśnia również, że „Oblicze” Boga nie jest związane z żadnym specyficznym kierunkiem, gdyż Bóg jest poza czasem i przestrzenią. Wyznaczenie pewnego miejsca, takiego jak Ka’ba, zostało dokonane jedynie w tym celu, aby w modlitwie i innych sprawach ustanowić jedność i solidarność pomiędzy muzułmanami.

[102]Słowo milla, przetłumaczone tutaj jako tów nie są dodatkami do nich ani w żadnym razie adaptacją ich znaczenia. Wyrażają nato„wiara i sposób życia”, pochodzi od bezmiast pełne, naturalne znaczenie poszczególokolicznika imlal, oznaczającego dyktowanych słów i ich kontekstu. Przez „kontekst” nie albo zapisywanie czegoś z pamięci. Jako rozumiemy zarówno kontekst danego fragtermin, oznacza drogę, którą się idzie, czy mentu czy sury, jak i Koran jako całość; a ona będzie prosta, czy też pełna meandrów i jako kontekst historyczny – sytuację, będąkrzywa. Koran wykorzystuje go na określecą tłem konkretnych wersetów. Musimy taknie systemu wiary i moralności, stylu życia. że być świadomi tego, że Koran jest cudowZ tego względu przypisuje się go ludziom, a ny w swej sile zwięzłości, przekazywania nie Bogu. Mówimy zatem: milla Abrahama, a wielu treści w niewielu słowach. Niekiedy ta nie: milla Boga. zwięzłość wynika z potężnego upakowania

[103]Jak już powiedzieliśmy wyżej, w przystruktur i składni języka arabskiego, podpisie 91, „wiedza”, do której Koran odnoniesionych do nieporównywalnej doskonasi się w pierwszym rzędzie, to wiedza oparłości w Koranie. Tak względnie niefleksyjta na Boskim Objawieniu albo samo Objany język, jak np. angielski, nie jest w stanie wienie. Jej przeciwieństwem jest emanacja – bez dodania słów – oddać pełnego znaczeludzkich pragnień i mrzonek nieopartych na nia, które niosą, dzięki swej fleksji, pozycji niczym pewnym ani dowiedzionym, a takw zdaniu itp. Czasem zwięzłość osiąga się w że przypuszczeń niemających nic wspólneKoranie dzięki elipsie, tj. opuszczeniu tego, go z ustaloną wiedzą (zob. 3:4, 157; 10:36, 66; co jest już znane lub łatwe do wywniosko53:23, 28). Dlatego też pierwszym i najważwania dla osoby obznajomionej z językiem niejszym źródłem wiedzy w islamie jest Boże i tematyką. Zwięzłość osiąganą przy pomoObjawienie (Koran) i autentyczna Sunna – cy elipsy najłatwiej zilustrować fragmentawypowiedzi i czyny Proroka, niech będzie z mi o charakterze narracyjnym, takimi jak na nim pokój i błogosławieństwo. Inne źródła to przykład wspaniała sura Jusuf (Józef) („najintelekt i zdrowy rozsądek oraz nieuprzedzolepsze z opowiadań”). I tak, pomiędzy werne pojmowanie rzeczywistości: obserwacja i setem 12:45 (Wtedy – po całym tym czasie eksperyment. – ten z owych dwu (więźniów), który został

[104]Wyjaśnienia, które podajemy (zazwyczaj uwolniony, przypomniał sobie (prośbę Józefa) i rzekł: „Ja podam wam znaczenie. Przew nawiasach) przed lub w przekładzie werseto poślijcie mnie (tam)!”) i następnym wersetem – 12:46 (rozpoczynającym się od słów: O Józefie, człowieku oddany prawdzie!) pominięta została pewna liczba zdarzeń, niemających bezpośredniego związku z przekazywanym przesłaniem, i takich, które słuchacz lub czytelnik może uzupełnić ze względu na swą znajomość opowieści i/lub kierując się zdrowym rozsądkiem: „Opuścił dwór królewski, ażeby udać się do więzienia. Przybył tam, i otrzymawszy zezwolenie, wszedł do celi Józefa. Pozdrowiwszy go, rzekł: „O Józefie, człowieku oddany prawdzie…’”. Okoliczności, w jakich te wersety zostały objawione, wymagają wyjaśnienia, gdyż nie znamy kontekstu historycznego w takiej mierze, jak pierwsi adresaci Koranu. Trzeba jednak wyjaśnić, że kontekst historyczny, choć istotny dla rozumienia wersetów i równie ważki dla ustalenia związków pomiędzy nimi, nie ogranicza ich znaczenia. Każdy powinien odnieść się do Koranu i odpowiedzieć na jego przesłanie w taki sposób, jak gdyby jego słowa i znaczenia były objawione właśnie jemu, jako pierwszemu adresatowi Objawienia. Znajomość kontekstu pewnych wersetów lub fragmentów w rzeczywistości poprawia rozumienie ich obecnego i wieczystego znaczenia. Nie zubaża go ani nie ogranicza.

[107]Stacja Abrahama to (miejsce, gdzie znajto dwie fundamentalne zasady religii muzułdował się) kamień, na którym – zgodnie z mańskiej. Oczywiście jest także wiele innych. tradycją – stał podczas budowy Ka’by AbraZbawienie nie jest i nie było możliwe bez ham. Wspominając, że w dawnych czasach wiary w pozostałe artykuły wiary – w czaludzie zwykli odwiedzać Ka’bę w celu oddasach Mojżesza była to wiara w jego posłannia czci Bogu, okrążając ją i przebywając w nictwo i Torę oraz proroków i Pisma objaniej zatopieni w modlitwie, werset niniejszy wione przed nim; w czasach Jezusa – wiawskazuje na fakt, że rzeczywistym i histora w niego i Ewangelię oraz poprzedników rycznym centrum religii prawdziwej, którą Jezusa; ostatecznie natomiast – w Proroka Bóg wybrał dla ludzkości, jest Ka’ba. Werset Muhammada i Koran, jako Pieczęć proroków przygotowuje zatem serca i umysły na zmiai Boskich Ksiąg, nie wykluczając żadnego z nę qibli (kierunku, w którym ludzie zwracają wcześniejszych proroków ani Ksiąg w ich się w modlitwie) z Bejt al-Makdis w Jerozoformach oryginalnych. limie na Ka’bę. Przygotowuje również grunt Ka’ba była pierwszym budynkiem wznie-

[110]Religią, którą Bóg Wszechmogący zsyłał szczególności w wymiarze ludzkim. od czasów Adama, był islam. Na przestrzeni tysiącleci pozostał on taki sam co do spraw

[108]„Mądrość” oznacza tutaj sposób rozukich proroków i wysłanników przed nim, jest największym z nich. Jego posłannictwo rozmienia Księgi i praktykowania jej zasad w poczęło się w uniwersalnej relacji z Bogiem życiu codziennym. W tym ujęciu „Mądrość” jako Panem światów, gdyż został zesłany do jest niemal identyczna z Sunną Wysłannika i całej ludzkości i dżinów jako miłosierdzie dla dlatego wielu uczonych utożsamiało te dwa wszystkich stworzeń. pojęcia. Obejmuje ona również pojmowanie rzeczy i zdarzeń we wszechświecie, a w

[109]Ten krótki werset stanowi cudownie fundamentalnych: filarów wiary, zasad oddazwięzłe i treściwe streszczenie życia prorowania czci Bogu, standardów moralnych w ka Abrahama od rozpoczęcia jego misji w życiu jednostkowym i społecznym. Jedynie Mezopotamii, aż po ustanowienie go imamem w związku ze zmiennymi aspektami życia – wszystkich ludzi i odbudowanie przez niego jak to wyjaśnialiśmy w przypisie 95 – islam Ka’by. Bóg, nakazując mu poddanie się Jego ustanowił reguły podległe rewizji w świeWoli, przedstawia mu się jako „jego” Pan. tle zarówno zmienionych okoliczności, jak i Oznacza to początkowy okres misji Abrahaniezmiennych zasad wiary, kultu i moralnoma, kiedy to jeszcze Bóg nie powierzył mu ści oraz ustalił przepisy prawne, regulujące misji głoszenia religii. Następnie Abraham ów proces. uzyskał wymagana wiedzę o zewnętrznych i wewnętrznych wymiarach egzystencji, rozpoczął głoszenie religii i został poddany wiegią i systemem powszechnym, uniwersallu trudnym próbom. Wreszcie uzyskał rangę nym, któremu posłuszne są bezwarunkowo uniwersalną relacji z Bogiem, jako z Panem wszystkie istoty, włączając w to również ciaświatów, i został wyznaczony na imama ludzła niewierzących. Dlatego cały wszechświat kości. Ten werset pomaga nam ustalić rozróżzachowuje swe życie w doskonałym i beznienie pomiędzy doskonałością i proroctwem warunkowym poddaniu się Bożym prawom. oraz ich różnymi rodzajami. Ludzie doskonale I to dlatego panuje w nim doskonała stabilpobożni, niezależnie od „etapu” ich doskonaność, porządek i harmonia. Ludzkość powinłości, mogą budować relacje z Bogiem jedyna stosować się w swoim życiu do Bożego nie jako z Panem serca każdego z nich. Natoprawa nie w sposób mechaniczny, ale świadomiast Prorok, a szczególnie ten, który jest mie i dobrowolnie, korzystając z daru wolnej również Wysłannikiem, nawiązuje relacje z woli. Jeśli ludzie tak czynią, to również w ich Bogiem, w zależności od etapu swego rozżyciu i w ich relacjach wzajemnych oraz w woju duchowego, jako z Panem swego ludu, relacji do środowiska „naturalnego” przeważa ludzkości i wszystkiego, co istnieje. Wyjaśnia ten sam ład, stabilność i harmonia. Jak wiato, w jakim znaczeniu Prorok Muhammad, domo, słowo „islam” oznacza nie tylko podniech będzie z nim pokój i błogosławieńdanie się woli Bożej, ale i pokój, harmonię, ład i spokój. stwo, jako spadkobierca posłannictw wszystW aspekcie kosmicznym islam jest reliIzraela, którzy sami siebie tak nazywają (zob.

[111]Koran zazwyczaj nie stosuje terminu sura 5, przyp. 2). „żydzi”. Raczej, jak widać z wielu poprzednich wersetów, preferuje zwrot grzecznościo-

[112]Arabscy chrześcijanie zwykli byli miewy: „Dzieci Izraela”. Jak już zwięźle objaśniszać z wodą chrzcielną barwnik, zaznaczając liśmy w przypisie 45, Koran używa terminu w ten sposób, że osoba chrzczona przybierała nową barwę życia. „żydzi” w odniesieniu do tych spośród Dzieci

[115]Wyrażenie „prawdziwie (przykazaniami) woju cnoty wstrzemięźliwości i niewinności – od ich Pana” oznacza, że Pan tych, którzy a co za tym idzie – wytrzymałości. Panowaotrzymali wcześniejsze Księgi, zaświadcza, że nie nad gniewem daje zdolność do odważnego był w nich przepowiedziany Prorok Muhamżycia i działania na rzecz prawości i sprawiedlimad wraz ze wszystkimi swymi atrybutami. wości. Islam, jako droga pośrednia co do wiary, Dotyczy to także modlitwy w kierunku Święrytów związanych z oddawaniem czci Bogu, tego Meczetu (Ka’ba) w Mekce. Islam jest ostateczną, uniwersalną formą To sposób życia i czyny człowieka pokazują, czy jest on wiernym, czy też nie. Intencja przed nią wyrażana oraz sposób wykonywania modlitwy stanowią kluczową oznakę charakteru i głębi ludzkiej wiary. względu na Boga i oczęść na wierze przyniosą owoce na tamtym świecie. Nie jest nigdy czynione na próżno to, co stanowi wymóg wiary, jeśli człowiek idzie na tamten świat z wiarą mocną i nietkniętą.

[116]Żydzi i chrześcijanie tamtego czasu roz-

[118]Wdzięczność stanowi bramę do wiary, a niewdzięczność – do niewiary. Koran stosupoznali Wysłannika Bożego, niech będzie z je ten sam termin: kufr, na określenie zarównim pokój i błogosławieństwo. Po przyjęciu no niewiary, jak i niewdzięczności. Kufr (nieislamu przez Umara, spytał on Abdullaha ibn wiara) oznacza dosłownie ukrywanie, i jako Salama, najsłynniejszego uczonego żydowtermin, ukrywanie i odrzucanie któregokolskiego swej epoki, który został muzułmaniwiek z filarów wiary i przykazań religii. Kufr nem pod emigracji Proroka do Medyny, czy w pierwszym rzędzie obejmuje negowanie rozpoznał Wysłannika Bożego. Ten odrzekł: Boga, nieuznawanie Jego Atrybutów, tego, że „Rozpoznałem go”, i dodał: „Mogę żywić jest Stwórcą wszechświata, jego absolutnym wątpliwość co do tego, czy nie zostanę oszuPanem, że podtrzymuje życie, jest Samowykany przez moją żonę lub dzieci, ale nie mam starczalny itp. Ci, którzy należą do tej katewątpliwości co do tego, że Muhammad jest gorii, przypisują to, co dobre i wartościowe ostatnim Prorokiem”. w ich życiu sobie samym, a nie Bogu. Takie (Dalsze informacje o przepowiedniach nastawienie jest tożsame z niewdzięcznością. dotyczących nadejścia Proroka Muhamma-

[119]Zakończenie wersetu: Bóg jest z wytrwada, które można jeszcze znaleźć w Biblii, zob. łymi i cierpliwymi, a nie: „Bóg jest z modląDodatek 1) cymi się oraz z wytrwałymi i cierpliwymi” wskazuje na to, że wykonanie modlitwy w

[120]Życie ludzkie ma pięć form: wijają swe zdolności, przygotowują się na przyszłość i stają się godnymi raju. • Nasze życie, które związane jest z pewnymi okolicznościami i zależy od wypełnie-

[121]Wierzący, zarówno indywidualnie, jak i gi są unikalne. Koran stale oscyluje wokół wspólnie, przechodzą jeden lub więcej z tych swych głównych celów, mianowicie ukazatestów. Obejmują one powinności religijne, nia Bożej Jedności, Posłannictwa proroków, które miały być nakazane po objawieniu tego życia przyszłego, sposobu oddawania Bogu wersetu, takie jak wojna, przynosząca utratę czci i ustanowienia sprawiedliwości. Zajmumienia i życia, a także post w miesiącu ramaje się religią i życiem jako pewną całością danie. Główną przyczyną poddawania wieroraz ich różnorodnymi aspektami. Podobnych próbie jest to, by dojrzeli i udoskonalili nie jak możemy postrzegać nasze środowisię zarówno jako jednostki, jak i jako wspólsko „naturalne” zarówno jako całość, jak i nota, by się oczyścili i aby można było odróżwyszczególniając jego części składowe, tak nić prawdziwie wierzących od obłudników. samo i Koran zwraca się do naszego umysłu i serca poprzez to wszystko, co składa się na Dzięki próbom, które przechodzą, wierni rozPodejście koraniczne i styl tej Księżycie. Koran stanowi faktycznie doskonały przekład „ksiąg” wszechświata i ludzkości.

[122]Taka jest reakcja szczerego wiernego, nia określonych potrzeb. jeśli dotknie go jedna z wzmiankowanych • Życie Chidra i Iljasa (Eliasza), które jest w poprzednim wersecie prób. To najwyższy wolne w pewnej mierze od konieczności poziom duchowy, pełne poddanie się temu, życiowych. Oni (Chidr i Eliasz) mogą być co Bóg przeznaczył wiernemu. Następujący obecni w tym samym czasie w różnych werset wyjaśnia dobre wieści (zob. 2:153-55) miejscach. dane tym, którzy osiągnęli ów poziom. • Życie proroków Jezusa i Henocha. Oby-

[124]As-Safa i al-Marwa to dwa wzgórza w pobliżu Ka’by w Mekce. Prorok Abraham, niech będzie z nim pokój, pozostawił swą żonę Hagar wraz ze swym synem Ismailem w pobliżu tych dwóch wzgórz. W celu znalezienia wody albo sprawdzenia, czy nie zbliża się karawana, Hagar biegała pomiędzy tymi dwoma wzgórzami. Pielgrzymi przebiegają między nimi, cztery razy od as-Safa do al-Marwa i trzykrotnie w stronę przeciwną. Nazywa się to sa’y (szybkie chodzenie). Znaki (shi’ar), takie jak wezwanie do modlitwy, modlitwa w zgromadzeniu, a w szczególności piątkowe modlitwy we wspólnocie – dżumu’a, dwa święta – eid, hadżdż ze swoimi rytuałami, meczety, ofiara itp., są (oprócz swego znaczenia religijnego dla jednostki i wspólnoty) publicznymi symbolami, które identyfikują islam i wspólnotę muzułmańską. Są one – nawet te ustanowione nie bezpośrednio przez Boga, ale przez Proroka – ważniejsze dla życia wspólnoty muzułmańskiej i jej utrzymania niż indywidualne modlitwy i rytuały.

[126]Niniejszy werset jest wnioskiem płynącym z tematów omawianych do tego miejsca. Łączy on je wszystkie z Basmalą (W Imię Boga, który jest doskonale Miłosierny i Współczujący), stanowiącą rdzeń islamu, i surą Otwierającą (al-Fatiha, rdzeń Księgi) oraz pierwszymi wersetami tejże sury.

[125]Ten werset wyjaśnia wyrażenie „wszyscy ci, którzy (mają władzę) wyklinać”, przy końcu 2:159. Aniołowie są nadzwyczaj przeciwni niewierze, politeizmowi, hipokryzji i innym grzechom. Przekleństwo wyrażone przez całą ludzkość jest raczej związane z życiem przyszłym, gdzie prawda stanie się oczywista. Tam też przerwane zostaną wszelkie więzy pomiędzy ludźmi, takie jak więzy krwi, wspólnota polityczna albo interesu oraz relacje związane z przewodzeniem lub posłuszeństwem. Ludzie będą się nawzajem przeklinać. Przeklęcie przez Boga oznacza pozbawienie Jego przebaczenia i szczególnego miłosierdzia. Przekleństwo pochodzące od aniołów, którzy stale modlą się za wiernych, łączy się natomiast z tym, że proszą oni Boga, by wyłączył zasługujących na przekleństwo z grona obdarowanych miłosierdziem i skazał ich na karę.

[127]Ten werset podkreśla wyłączność Boga co do oddawania czci i tego, że jest jedynym Schronieniem i Pomocnikiem ludzkości. Nikt inny poza Bogiem nie jest godzien czci i uznawania za istotę boską. Ci, którzy kochają swych proroków, przywódców albo starszych miłością należną jedynie Bogu i widzą w nich atrybuty przysługujące tylko Bogu, i są posłuszni ich rozkazom, nawet jeśli są sprzeczne z przykazaniami boskimi – ucieleśniają postawę oznaczającą bunt przeciwko Bogu i przydawanie Mu współtowarzyszy, a tym samym popełnianie największej nieprawości. To są ludzie, którzy nie wykorzystują swego rozumu i nie potrafią dostrzec niezliczonych, oczywistych znaków we wszechświecie i w ludzkim życiu, które ukazują Boga i Jego Jedność. Oni zrozumieją to, że cała władza należy do Boga jedynie wtedy, gdy zobaczą karę, którą On dotyka grzeszników. Ten werset odnosi się też do absolutnej konieczności postępowania zgodnie ze wskazaniami Wysłannika Bożego, niech będą z nim pokój i błogosławieństwo, i uznania go za przywódcę – zgodnie ze słowami wersetu 3:31: „Powiedz (o, Wysłanniku): „Jeśli naprawdę miłujecie Boga, to chodźcie za mną, a Bóg będzie was miłował i przebaczy wam wasze winy”.

[128]Szatan oszukuje ludzi. To on stale szepcze w ich serca to, co złe i nieprzyzwoite, nakłania do mówienia tego, czego ludzie o Bogu nie wiedzą, do niewiary i przypisywania Bogu współtowarzyszy. Jest w tym uporczywy i obejmuje ludzi swoim wpływem do tego stopnia, że Koran opisuje to, jako „rozkazywanie”. Oznacza to, że ludzie ulegający podszeptom Szatana działają jak gdyby pod jego władzą i są jego swoistymi „urzędnikami” i „agentami”. To, co Szatan nakazuje im mówić o Bogu, to fałszywe wyobrażenia o Jego istocie, błędne myśli, nastawienia i postępowania w odniesieniu do Jego atrybutów, działania i przykazań.

[129]Ta metafora ma dwa aspekty. Z jednej strony sugeruje, że niewierni podobni są do zwierząt, które idą za pasterzami i są im posłuszne, nie wiedząc i nie pojmując, dlaczego. Z drugiej zaś strony sugeruje też, że gdy głosi się im prawdę, to oni okazują taką nieczułość, że równie dobrze można by zwracać się do zwierząt, które tylko słyszą dźwięki, ale nie potrafią pojąć ich znaczenia. Wyrażenie „krzyk i wołanie” nawiązuje do faktu, że co prawda wołanie jest wystarczająco „głośne”, by można było usłyszeć jego dźwięki, ale ludzie, o których mowa, nie są zdolni do podjęcia jakiegokolwiek wysiłku w celu nadania mu sensu.

[130]Ci niewierni, którym brak cierpliwości, gdy przychodzi do kroczenia za prawdą, czynienia dobra i powstrzymywania się od niedozwolonych przyjemności tego świata, są wytrwali i cierpliwi w dążeniu do Ognia piekielnego, którego nie sposób znieść.

[131]Prawo talionu zostało zapisane również w Biblii: „Ten, kto uderzy człowieka tak, iż ten umrze, powinien być z pewnością wydany na śmierć” (Księga Wyjścia, 21:12). „A ten, kto uderza swojego ojca albo matkę, powinien być z pewnością wydany na śmierć. A ten, kto porywa człowieka i go sprzedaje, albo jeśli go znajdą przy nim, powinien być z pewnością wydany na śmierć” (Księga Wyjścia, 21:15-16). W Biblii nie ma jednak prawa remisji. Prawo islamskie ustala odpłatę, ale także postanawia, że jeśli strony pokrzywdzone (lub w przypadku morderstwa, spadkobiercy zabitego) przebaczą osobie winnej bez żądania czegokolwiek w zamian bądź w zamian za pewną rekompensatę, to nie wykonuje się odpłaty.. Wyrażenie wolny za wolnego, niewolnik za niewolnika, kobieta za kobietę nie oznacza, że wolny nie zostanie pociągnięty do odpowiedzialności za przestępstwo popełnione na niewolniku albo że mężczyzna nie poniesie odpowiedzialności za krzywdę wyrządzoną kobiecie. Przeciwnie, Koran kładzie kres praktyce rozpowszechnionej w przedislamskiej Arabii i wciąż istniejącej we współczesnym nam świecie – jeśli „szanowany” członek plemienia został zabity przez zwykłego członka innego plemienia, to domagano się głowy kilku członków tego plemienia oraz głowy samego mordercy. Poza tym jeśli morderca był człowiekiem o wysokim statusie społecznym, to przedislamscy Arabowie nie zgadzali się na jego egzekucję. Nawet jeszcze dzisiaj, narody, które są ponoć najbardziej cywilizowane, jeśli zabity zostanie któryś z ich obywateli, zabijają nieraz wielu rodaków zabójcy.

[132]Przykazanie to odnosi się do epoki, w której nie było żadnych zasad podziału spadku. Każdy musiał sporządzić w jakiejś formie testament, aby uchronić od utraty udziału w spadku rodziców oraz bliskich krewnych. Jeśli tego nie uczynił, spadek dzielony był najczęściej pomiędzy dzieci. Później, gdy Bóg objawił prawa dotyczące podziału spadków (4:11-12), Prorok, pokój z nim, mógł sprecyzować kwestie testamentów. Można to wszystko streścić następująco: Postanowienia zawarte w ostatniej woli nie mogą faworyzować żadnego z legalnych spadkobierców, tj. tych, których różne udziały zostały ustalone w Koranie. Te udziały bowiem nie mogą być zmieniane. Testament może decydować o podziale tylko trzeciej części majątku osoby zmarłej. Po śmierci spadkodawcy jego (ewentualne) długi są regulowane, wykonywana jest ostatnia wola zmarłego (uwzględniając wspomniane powyżej ograniczenia) i majątek jest dzielony pomiędzy legalnych spadkobierców, zgodnie ze wskazaniami koranicznymi.

[133]Modlitwa i prośba do Boga stanowią • Trzeci rodzaj modlitwy, to modlitwa rodzasadniczą część poddania się Bogu i uwielbienia Go. Tym, co z Ziemi wznosi się ku • Modlitwa aktywna. Polega ona na zgodBogu, jest modlitwa. Można ją podzielić na kilka rodzajów: • Modlitwa wszystkich organizmów: roślin, zwierząt i ludzi wynikająca z naturalnego usposobienia ich ciał w zgodzie z ich powinnościami, ustalonymi w akcie stworzenia. Taka modlitwa jest zawsze przyjęta. • Drugą kategorię stanowi nasza modlitwa • Drugi rodzaj, także wykonywany przez wszystkie organizmy, rośliny, zwierzęta i ludzi, w języku potrzeb życiowych. Bóg spełnia ich potrzeby w odpowiednim czasie, z tym wyjątkiem, że łatwiej jest wyżywić rośliny i zwierzęta względnie słabsze i mniej inteligentne, niż inne jak np. wilki czy lisy. Im zwierzę jest silniejsze, inteligentniejsze i bardziej samodzielne, tym trudniej mu jest znaleźć pożywienie. Wszystko, co może uczynić niemowlę w celu spełnienia swych potrzeb, to płacz i krzyk. zaju ludzkiego. Ją podzielimy na dwie kategorie: ności z prawami, które Bóg ustanowił dla życia. Na przykład zaoranie roli przez rolnika jest jak gdyby pukaniem do drzwi Bożej Opatrzności. Wizyta pacjenta u lekarza stanowi prośbę wzniesioną do Boga o uleczenie. Ten rodzaj modlitwy jest zazwyczaj akceptowany. słowna. Na nią również Bóg odpowiada. Jednak odpowiedź nie oznacza przyjęcia. Bóg przyjmuje wszystkie modlitwy wykonywane w sposób szczery. Czasem odpowiada dając to, o co zostanie poproszony, a innym razem to, co jest lepsze; niekiedy przesuwa spełnienie prośby aż do czasu życia przyszłego, a znowu innym razem w ogóle nie spełnia prośby, gdyż nie przyniosłoby to proszącemu korzyści. Sposób, w jaki Bóg odpowiada na modlitwy swych sług, oparty jest na Jego Mądrości (Zob. Słowa, „Słowo 23.”, 333-334). tą dzieje się także i dzisiaj, i wiązano z nimi

[136]Fazy księżyca przyciągały ludzką uwagę w epoce przedislamskiej, jak to zreszświat, uczynił go poznawalnym i dał człowieJeśli zaś chodzi o pytania zadane Wysłankowi zdolność do jego zrozumienia (w obrębie pewnych granic). Bóg w wersecie niniejszym wykorzystuje okazję, gdy Prorok zapytywany jest o nów księżyca, aby ustalić bądź podkreślić właściwe zasady i normy mające obowiązywać we wzajemnych stosunkach ludzi oraz w relacjach z przywódcą/nauczycielem. Werset ten zawiera zaproszenie do pobożności i bogobojności. W sposób oczywisty łączy się ze wszystkimi wersetami sury 2 do tego miejsca, a szczególnie z wersetem 2:177 oraz wersetami początkowymi, opisującymi tych, którzy osiągają pomyślność (2:1-5). Następnie Koran przechodzi do ustalania ważkich zasad dotyczących wojny w celu położenia kresu Dżahiliji, kiedy to wojna nie znała żadnych reguł ani praw. W końcu sura Bakara poucza wiernych: zarówno jednostki, jak i całą wspólnotę, pod względem norm zachowania się.

[138]Werset ten uznaje fitnę (którą tutaj przełożyliśmy jako: „chaos [al-fitna, wynikający z buntu przeciwko Bogu i nieuznawania żadnych praw i reguł]”) jako jeden z najważniejszych powodów prowadzenia wojny. Wojna jest czymś niepożądanym i odrażającym, niekiedy jednak nieuniknionym. Fitna jest właśnie taką sytuacją. W rzeczywistości wszystkie sytuacje kończące się wojną wykazują cechy stanu fitna. W kontekście koranicznym fitna oznacza przydawanie Bogu współtowarzyszy i przyjęcie tego jako stylu życia; szerzenie niewiary i apostazji, popełnianie ciężkich grzechów celowo i zuchwale; otwartą wrogość wobec islamu; powodowanie bezprawia i prześladowań. Wszystko to jest gorsze niż zabijanie.

[139]Wiara w Boską Jedność zakłada przyjęcie Go jako jedynej Istoty Boskiej, Pana i Podmiot Czci. Islam stara się fitnę wykorzenić i stworzyć stabilne środowisko sprawiedliwości i wolności dla wszystkich, bez usprawiedliwiania prześladowań, pogwałcenia podstawowych praw człowieka, anarchii i terroru. W Islamie każdy może żyć według swojej wiary i praktykować swoją religię w sposób indywidualny i zbiorowy.

[140]Miesiące zu’l-kada, zu’l-hidżdża, muharram i radżab (miesiące 11, 12 oraz 1 i 7 kalendarza księżycowego) były czasem świętym, kiedy to zabronione było prowadzenie wojen, zabijanie i łupiestwo. Po to jednak, by uzyskać przewagę nad nieprzyjaciółmi, arabscy politeiści często łamali zakaz walki w te miesiące, a potem, aby zrekompensować pogwałcenie świętości miesiąca, traktowali inny jako święty. W celu pozbawienia ich przewagi nad muzułmanami oraz ze względu na zasadę nietykalne wartości wymagają odwetu Koran zezwolił muzułmanom na atakowanie wroga niezależnie od miesiąca, w którym sami zostali zaatakowani. Niniejszy werset ustanawia istotną zasadę życia społecznego, kodeksu karnego oraz stosunków międzynarodowych. Prawo muzułmańskie uznało za priorytet ochronę religii, życia, rozumu, rodziny i rodu, a także własności prywatnej. Kto zostaje zabity, broniąc jednej z tych wartości, umiera jako męczennik. Wychodząc od ich świętości, za najcięższe grzechy islam uznaje obrazę religii i wartości religijnych (apostazję i bluźnierstwo), zabójstwo i morderstwo, konsumpcję alkoholu i narkotyków (które osłabiają rozumowanie), nierząd i cudzołóstwo (które niszczą rodzinę), oraz kradzież i uzurpowanie sobie prawa do cudzego mienia. Życie i własność żadnej jednostki czy narodu nie są bardziej święte od życia i własności innego narodu czy jednostki. Toteż, skoro istnieje równość pomiędzy tymi rzeczami, które Koran nazywa wartościami nietykalnymi, to każdy odwet musi następować w obrębie ścisłej miary odpłaty sprawiedliwej i ni niesprawiedliwość lub inne zło, ich ofiary równej. Tego też domaga się sprawiedliwość nie mają prawa czynić tego samego, a tym naturalna. Poszczególna osoba może jednak bardziej nie wolno uznawać zła i niesprawiewybaczyć każdą krzywdę sobie uczynioną. dliwości za normalną kolej rzeczy. Odwet Takie przebaczenie jest chwalone i zalecane ma służyć przywróceniu sprawiedliwości i przez Koran jako cnota. Nikt jednak nie ma musi być wyważony pod względem środków prawa przebaczyć w imieniu innych osób, i proporcji. Islam dąży do pokoju i do usuwybaczyć przestępstwa popełnionego przenięcia przemocy. To dlatego werset niniejszy ciwko porządkowi publicznemu bądź wław swoim dalszym brzmieniu nakazuje pozosności, a także przeciwko wartościom narostawać w granicach pobożności, co oznacza, dowym i bezpieczeństwu kraju. że zabronione są jakiekolwiek dalsze akty Islam zezwala na odwet, ale zabrania wrogości lub wykraczania w odpieraniu ataczynienia niesprawiedliwości i odpłaty złem za zło. Jeśli ktoś sam bądź jakaś grupa czyku poza ustalone granice.

[141]Miesiącami pielgrzymki są szałłal, zu’l-qada i zu’l-hidżdża. Hadżdż nie może być odbywany w żadnym innym miesiącu. Jednym z dwu filarów hadżdżu jest pozostawanie przez pewien czas na górze Arafat. Przypada to na dziewiąty dzień zu’l-hidżdża, w wigilię Id al-adha (święto religijne – Dzień Ofiarowania). Czas na dopełnienie drugiego filaru, którym jest okrążenie ifada – obowiązkowe, siedmiokrotne obejście Ka’by – rozpoczyna się pierwszego z trzech dni Id al-adha.

[142]Wnioski płynące z wersetów są szczególnie ważne dla zrozumienia ich znaczenia. Na przykład werset niniejszy kończy się stwierdzeniem, że Bóg jest ‘azīm i hakīm (pełen Chwały, Niezwyciężony i Mądry). W ten sposób jesteśmy napominani, że nie możemy przyczynić Bogu ani korzyści, ani szkody naszym poddaniem się Jego Woli (które daje nam spokój i harmonię wewnętrzną), ani też brakiem tego poddania. Jakkolwiek byśmy nie postępowali, Bóg jest pełen Chwały, Niezwyciężony i czyni, cokolwiek zechce. Podczas gdy my nie możemy w żaden sposób wpłynąć na Boga, On może, jeśli zechce, ukarać nas i zniszczyć. Atoli jest On również Pełen Mądrości; we wszystkim, co czyni, możemy odnaleźć wiele jej przykładów. Bóg na tym świecie sprawdza nas, poddaje nas próbie. To dlatego życie doczesne rządzi się szczególnymi prawami. Z tego względu przy ocenianiu wydarzeń z dziejów ludzkich zawsze powinniśmy mieć na uwadze to, że Bóg jest Pełen Mądrości i Chwały, Niezwyciężony. My, jako ludzie, możemy dokonywać osądów w całkowitej albo częściowej niewiedzy co do własnych i cudzych motywów oraz bliskich i dalszych skutków zdarzeń. Bóg natomiast dostrzega całą przyszłość i przeszłość, a Jego Moc i Mądrość manifestują się w pełni. Więcej światła rzuca na tę sprawę werset następny.

[143]Kara, o której wspomina Koran, wymierzana za grzechy bądź przestępstwa popełniane przez ludzi albo za niezgodę pomiędzy nimi, nie powinna być rozumiana tak, że jest ograniczona do Tamtego Świata. Bóg ustanowił prawa mające kierować doczesnym życiem ludzkości. Człowiek otrzymuje nagrodę za posłuszeństwo im albo odpłatę za nieposłuszeństwo bardziej na tym świecie, aniżeli w przyszłym. Jednakże przestrzeganie bądź nieprzestrzeganie praw Boga przedstawionych w Din (religii) jest w większej mierze nagradzane lub karane w życiu przyszłym. Zarówno jednostki, jak i społeczności otrzymują swoje zwykłe nagrody i kary w obu światach. Powyższe wersety ostrzegają wiernych przed niezgodą i nieporozumieniami, które mogą wyniknąć z niepodporządkowania się Bogu. Cień chmur w wersecie 210 nawiązuje, być może, do różnego rodzaju nieszczęść, jakie mogą dotknąć wiernych w wyniku targającej nimi niezgody. Werset następny (212) natomiast wyjaśnia główną przyczynę braku pełnego poddania się Bogu. Są nią pokusy życia doczesnego, które stanowią też zasadniczą przyczynę niewiary.

[145]Werset ten wskazuje pewne „znaki drogowe” w dziejach ludzi idących ścieżką prostą. Szlak ów nie jest łatwy. Prowadzi przez prześladowania, niedostatek, a nawet cierpienia związane z wojną, toteż czasem wierni niemal wykrzykują: „Kiedy nadejdzie pomoc od Boga?” Moment, w którym wierni podążający ścieżką prostą są przekonani, że jedynie Bóg daje sukces i pomyślność, to chwila, gdy pomoc Boga jest w zasięgu ręki. To również chwila prowadząca do ostatecznego triumuwagę na ważkie znaki prowadzące do ostatecznego triumfu i Raju oraz uczą nas, jak fu i pomyślności w obu światach. Jednakże poddojść do tego sukcesu. Wymaga to cierplidawanie próbie jakości wiary i posłuszeństwa wości w chwilach trudności i niedostatku, trwa: wymaga to wdzięczności wobec Boga i okazywania pomocy krewnym i potrzebujątrzymania pod kontrolą popędów zmysłowych. cym – innymi słowy – budowania mostów

[146]Jeśli nawet wersety zdają się od siebie „społecznych” pomiędzy różnymi warstwaniezależne, to łączą się w tym, że zwracają mi społecznymi.

[144]Werset ten wyjaśnia właściwe rozumienie dziejów, czyli filozofię historii. Bóg oświadczył w 2:38-39, z którymi to wersetami niniejszy w sposób oczywisty się łączy, że posyłał wskazówki postępowania ludzkości, która miała żyć na ziemi. Była to swoista droga Boga. W tym wczesnym okresie życia na ziemi ludzie szli ową drogą pod przywództwem Proroka Adama, który otrzymał Boskie Zwoje. Jak wskazuje werset poprzedni (2:212), pomiędzy ludźmi w tamtej epoce nie było współzawodnictwa pod względem tego, jak dzielić produkty ich pracy i to, co rodziła ziemia. Kiedy zaś to współzawodnictwo się pojawiło, jego efektem stały się różnice, starcia pomiędzy ludźmi i rozlew krwi. Bóg jednak, przez Swoje miłosierdzie, wzbudził spośród nich Wysłanników i zesłał Księgi i Zwoje, aby mogli żyć w sprawiedliwości i podążać ku prawdzie w tym, w czym się różnili. Powołał także Proroków, by szli szlakiem Wysłanników i kontynuowali ich pracę. A jednak na skutek waśni, chciwości i zawiści ci, którzy otrzymali Księgę, poróżnili się pomiędzy sobą. Ta sytuacja trwała, aż wreszcie Prorok Muhammad, pokój z nim, przyszedł z Koranem. Niektórzy spośród tych, którzy wcześniej otrzymali Księgę, uwierzyli w niego, a niektórzy – nie. Niniejszy werset wyjaśnia, że głównym powodem konfliktów pomiędzy Ludźmi Księgi, jak zresztą pomiędzy innymi ludźmi, jest wypływająca z zawiści rywalizacja. Ostatecznym źródłem rozwiązania problemów, jakie pojawiają się pomiędzy ludźmi, jest Koran i Prorok Muhammad, pokój z nim. Istniały i istnieją różnice opinii pomiędzy muzułmanami w odniesieniu do interpretacji pewnych wersetów i nakazów koranicznych. To naturalne. Sposobem na uzgodnienie tych różnic jest sięgnięcie do sunny Proroka. Interpretuje ona Koran, rozwijając to, co jest w nim tylko zarysowane, wyprowadzając zasady ogólne z reguł szczegółowych i uszczegóławiając zasady ogólne. Sunna ma również moc prawotwórczą. Z tego względu sprzeciwianie się sunnie i atakowanie jej oznacza sprzeciwianie się jednemu z dwóch fundamentów islamu i atakowanie go.

[148]Alkohol i hazard były głęboko zakorzenione i rozpowszechnione pomiędzy Arabami w epoce przedislamskiej (Dżahilija albo „Epoka Ignorancji”). Nie jest łatwo wykorzenić tak złe nawyki w społeczności. Jak w niemal wszystkich tego typu sprawach, Koran wykazywał podejście stopniowe w kwestii zakazu spożywania alkoholu i uprawiania hazardu. Zamiast zabronić od razu, najpierw starał się przekonać wiernych o ich szkodliwości. Kiedy przyszedł ostateczny zakaz, nie było pośród wiernych takiego, który by dobrowolnie nie porzucił tych nałogów. Ten sam sposób postępowania miał miejsce przy ustanawianiu nowych wzorców zachowania. I tak, przed ustanowieniem nakazu noszenia przez kobiety chust Koran przekonywał społeczność muzułmańską o wartości kobiet noszących chusty. Pewni ludzie przyszli do Wysłannika, niech będzie z nim pokój, i zapytali, kiedy nakaże kobietom się zakrywać. Kiedy wreszcie ów nakaz przyszedł, to – zgodnie z relacją Aiszy, niech Bóg będzie z niej zadowolony – wszystkie kobiety, bez wyjątku, założyły swoje chusty dobrowolnie. Następnym ważnym przykładem jest sytuacja opisana w kolejnych dwóch wersetach. Pouczają one muzułmanów, jak traktować sieroty i jak zarządzać ich sprawami. Wprowadzają również zakaz małżeństw z bałwochwalcami. Choć z pozoru bez związku, te dwa wersety przygotowywały serca wiernych do poślubiania dziewczyn, które były sierotami. Zanim objawiony został werset 3 sury al-Nisa, który dozwolił małżeństwa z więcej niż jedną kobietą, wersety te zachęcały bogatych mężczyzn do wybierania sierot, jeśli już rozważali poślubienie drugiej żony. Oto Koran, Słowo Boga, Pana światów. Kiedy Słowo Boże naucza ludzi, umysły i serca powinny być zwrócone ku niemu z największą uwagą, abyśmy mogli zmieniać na lepsze siebie i nasze społeczności wedle Jego woli. On nas bowiem stworzył i podtrzymuje przy życiu. Muzułmanie, szczególnie ci, którzy odczuwają odpowiedzialność za prowadzenie drogą prostą innych i nauczanie ich, muszą dbać o to, by nie dać się zwieść modnym teoriom, które nie mają wiele wspólnego z koranicznymi zasadami myśli, wiary, czci, moralności, relacji społecznych i politycznych oraz gospodarki. Powinni zaś zabiegać o powrót do tych podstaw. W szczególności muszą wziąć pod uwagę przedstawiany przez Koran sposób prowadzenia drogą prostą, sposób nauczania i osiągania zasadniczych zmian. Żaden wysiłek podejmowany w imię islamu, lecz nieoparty na Koranie i przezeń niedozwolony, nie może odnieść sukcesu.

[147]Dżihad dosłownie oznacza podejmowanie przez kogoś największego wysiłku w celu osiągnięcia czegoś. Słowo to nie oznacza „wojna”. W języku arabskim ekwiwalentem słowa „wojna” jest qital. Dżihad nie oznacza także świętej wojny; w rzeczywistości termin ten został ukuty podczas krucjat i oznaczał wojnę przeciwko muzułmanom. Nie ma swojego odpowiednika w islamie, a termin dżihad nie jest z pewnością jego tłumaczeniem. Chociaż prowadzenie wojny mieści się w znaczeniu pojęcia dżihad, to jednak – jak już wspomniano – zasadnicze znaczenie zawiera się z kolei pomaga im osiągnąć sukces w dżihaw „podejmowaniu największego wysiłku w dzie większym. celu osiągnięcia czegoś”. Dżihad obejmuje każdy rodzaj wysiłku obydwa aspekty dżihadu w sposób najdoi zmagań dla sprawy Boga. Mudżahidzi (ci, skonalszy. Okazywał niezwykłą odwagę w którzy angażują się w dżihad) są szczerze komunikowaniu Boskiego Przesłania i był oddani sprawie islamu, poświęcają cały swój najbardziej oddany Bogu. Był pochłonięintelekt i ducha na jego służbę, całą swoją ty miłością Boga i bojaźnią Bożą podczas siłą bronią islam przed agresją, a jeśli trzeba modlitwy, a ci, którzy go widzieli, odczu– nie wahają się zaryzykować utraty życia. wali wobec niego ogromną sympatię. Często Wszystko to jest dżihadem. Dżihad dla sprapościł co drugi dzień albo nawet w kolejwy Boga jest zmaganiem, w którym człowiek ne dni. Czasami spędzał na modlitwie niepoświęca się wyłącznie dla zdobycia akceptamal całą noc i jego stopy puchły od dłucji Boga, i po to, by wywyższyć Jego Słowo giego stania. Jak zapisano w zbiorze sunponad inne słowa. ny al-Buchariego, Aisza, sądząc że modliDżihad ma dwa aspekty. Jeden z nich twy Proroka są zbyt długie, zapytała go to walka z przesądami i błędnymi przekokiedyś, dlaczego tak nadweręża swoje siły, naniami, pragnieniami zmysłowymi i złymi skoro wie, że wszystkie grzechy zostały mu skłonnościami. To poszukiwanie światła wiawybaczone. On odrzekł: „Czyż nie mam być ry i światła intelektu: dżihad większy. Drugi wdzięcznym sługą Boga?” zaś to zachęcanie innych do osiągnięcia tego samego celu – nazywany jest wtedy dżihadla sprawy Boga wymaga – poza głoszeniem dem mniejszym. innym Boskiego Przesłania – także zmagaDżihad mniejszy, rozumiany najczęściej nia się ze zmysłową naturą człowieka, aby jako walka dla sprawy Boga, nie odnosi się poprzez to ukształtować w sobie prawdziwie jedynie do zmagań na polach bitew. Terduchowy charakter, obfitujący w wiarę i płomin ten jest bardzo „pojemny” i obejmuje nący miłością do Boga. Walka wiernego dla każde działanie – od zabrania głosu, gdy to sprawy Boga trwa w sferze indywidualnej aż konieczne (np. w obliczu tyranii), do walki do śmierci wiernego; natomiast w sferze zbiona polu bitwy – zakładając, że wysiłek jest rowej – aż do Dnia Sądu. podejmowany dla Boga. W znaczeniu dżihadu mniejszego mieści się rozmowa i cisza, pomiędzy ludźmi niezgodę; on przyszedł, uśmiech i powaga, dołączenie do spotkaaby ustanowić pokój duchowy w wewnętrznia bądź jego opuszczenie, słowem – każde nym świecie ludzi i umożliwić im pokój z działanie podejmowane dla polepszenia losu Bogiem, ze sobą nawzajem, z przyrodą oraz ludzkości, czy to przez jednostkę, czy przez ze wszystkimi istotami. Przyszedł, by wykospołeczność. rzenić niesprawiedliwość i zepsucie na ziemi; Podczas gdy dżihad mniejszy uzależnioby „zjednoczyć” ziemię z niebem w harmonii. ny jest od zaangażowania środków zewnętrzIslam wzywa ludzi do wiary mądrze i pięknie, nych i materialnych i prowadzony jest w nie uciekając się do przemocy – dopóki ci, świecie zewnętrznym, a dżihad większy jest którzy pragną utrzymać zepsuty „porządek” zmaganiem wewnętrznym ze zmysłową oparty na niesprawiedliwości, opresji, egonaturą, to w rzeczywistości obydwie formy izmie i wykorzystywaniu innych oraz uzurnie mogą być od siebie oddzielone. Tylko ci, powaniu ich praw nie zaczną się opierać, stoktórzy szczerze zmagają się z własnym zmysując przemoc – zdeterminowani, by zaposłowym Ja, mogą podejmować i prowadzić dżihad mniejszy we właściwym kierunku, co biec głoszeniu islamu. Prorok Muhammad, pokój z nim, łączył Jak już wyjaśniliśmy wcześniej, wysiłek Islam nie przyszedł po to, by wywołać

[149]Kobiety w okresie menstruacji nie mogą wykonywać modlitwy, pościć, wchodzić do meczetu ani też wykonywać rytów pielgrzymkowych. Nie mogą również dotykać Koranu i recytować go, za wyjątkiem fragmentów zawierających prośby – z intencją modlitwy. Wynika to stąd, że menstruacja sygnalizuje nieczystość rytualną, podobnie jak stan, w którym potrzebujemy obmycia rytualnego.

[151]Niniejszy werset w kilku zwięzłych stwierdzeniach przypomina nam, że prawdziwym celem pożycia małżeńskiego nie są przyjemności zmysłowe, lecz posiadanie potomstwa i wychowanie go w sposób właściwy. Zaspokojenie pragnień zmysłowych jest rodzajem nagrody, mającej zachęcić do realizacji tego celu. Jak to już zostało wspomniane w wersecie 2:187, w małżeństwie odnajdujemy także inne przykłady mądrości, np. to, że małżonkowie są dla siebie nawzajem ubiorem (a zatem ochradoceniać szczerą pobożność. Poza tym, na niają się wzajemnie przed niedozwolonymi co wskazał Wysłannik, pokój z nim, małrelacjami płciowymi i powiększają nawzażonkowie powinni być jak najbardziej dopajem swoje duchowe piękno). Są też towasowani do siebie pod względem wiedzy, kulrzyszami życia w radości i smutku. Z tego tury i podobnych cech, aby ich małżeńwzględu, co implikuje ten werset, a stwierstwo było bogatsze i zacniejsze (at-Tirmidza jeden z hadisów (al-Buchari, „Nika”, zi, „Nika”, 3). 15), we współmałżonku najbardziej należy tu małżeńskiego. Jeśli natomiast pojednają się

[150]Podobnie jak Koran zwraca uwagę na duchowe szaty pobożności, gdy wspomina ubiór (7:26) i duchowy pokarm (2:197), tak tutaj mówiąc o czystości ciała, zwraca uwagę na czystość duchową albo oczyszczenie z grzechów poprzez skruchę. Prawdziwe piękno i dobro polega nie na „zwracaniu swej twarzy ku wschodowi bądź zachodowi”, lecz na właściwej orientacji serca i ducha. Forma, rzecz jasna, kryje zawsze treść. Przykazania religijne mają na celu prowadzić ludzkość ku doskonałości i czystości intelektualnej i duchowej, a zatem – ku zacności i szlachetności.

[152]Islam zezwala na rozwód, jeśli nie ma wątpliwości co do tego, że małżonkowie nie po upływie tego okresu, to muszą odnowić potrafią już ze sobą żyć, małżeństwo utraumowę małżeńską. Rozwód może być wypociło swą rolę i nie spełnia swych funkwiedziany po raz drugi, jeśli jednak zostanie cji. Niemniej jednak, jak to widać z niniejpowtórzony trzeci raz, to małżonkowie nie szych wersetów, islam czyni pewne obwamogą do siebie wrócić, o ile kobieta nie poślurowania w przeprowadzaniu rozwodu i daje bi innego mężczyzny i nie nastąpi rozwód z obydwu małżonkom możliwość kilkukrotjej albo jego inicjatywy. nego przemyślenia decyzji. Wysłannik Boży, niech będzie z nim pokój i błogosławieństwo, rozwodu z własnej inicjatywy. Jeśli odczupowiedział: „Spośród rzeczy dozwolonych wa wobec męża wstręt i istnieje zagrożenajbardziej odpychającą w oczach Boga jest nie, że jedno z nich albo obydwoje zbłądzą rozwód” (Abu Daud, „Talak”, 3). ku temu, co zakazane, to w takim przypadRozwód z inicjatywy męża przeprowaku żona przekazuje sprawę sędziemu i żąda dzany jest w sposób następujący: mężczyrozwodu. Obowiązana jest przy tym zapłacić zna wypowiada formułę rozwodową w czapewną kwotę mężowi. Jeśli zaś rozwód zachosie, gdy żona nie ma menstruacji. Żona wtedzi z inicjatywy męża, to nie może on żądać dy czeka przez trzy okresy miesięczne, podzwrotu niczego z posagu, który jej darował, czas których mąż zobowiązany jest do utrzyalbo tego, co otrzymała po ślubie. mywania jej i nie wolno mu wyrzucać jej z

[153]Krótki zarys statusu kobiety w islamie domu. W tym czasie mogą się pojednać. Jeśli zob. Dodatek 4. tak uczynią, to nie muszą odnawiać kontrakŻona także ma prawo przeprowadzenia

[154]Spod tego przepisu wyjęta jest wdowa w ciąży. Jej okres oczekiwania wygasa wraz z narodzinami dziecka, niezależnie od tego, czy okres pomiędzy śmiercią męża a urodzeniem dziecka jest krótszy lub dłuższy niż przepisany tutaj czas oczekiwania.

[155]Wyjaśniwszy reguły szczęśliwego życia rodzinnego i społecznego, Bóg zwraca uwagę na modlitwę, gdyż spełnia ona niebagatelną rolę w edukacji duchowej ludzkości. Zaszczepia ideały dobra i czystości, a także przygotowuje osobowość do posłuszeństwa przykazaniom Bożym; sprzyja pielęgnowaniu pobożności i zakazuje nieprzyzwoitości oraz niesprawiedliwości (29:45). Rozkaz, aby wierni zawsze pamiętali o modlitwach obowiązkowych, zyskuje większą wagę w świetle wersetu 239. Muzułmanin nie może w jakikolwiek sposób lekceważyć modlitwy. Nawet w sytuacji niebezpieczeństwa zobowiązany jest ją wykonywać, „idąc pieszo albo też jadąc wierzchem”. Modlitwę można przełożyć jedynie podczas walki na polu bitwy. Na temat wspomnianej „modlitwy środkowej” panują różne opinie. Według większości uczonych chodzi tutaj o modlitwę popołudniową, tzn. asr. Ponieważ jest to ten okres dnia, gdy praca zbliża się ku końcowi, może się zdarzyć, że ta modlitwa będzie zaniedbana. To trzecia spośród pięciu codziennych modlitw i w tym znaczeniu można ją nazwać modlitwą środkową. W tradycji muzułmańskiej przyjęło się jednak, że dzień rozpoczyna się po zachodzie słońca. Dlatego modlitwą środkową może być również modlitwa poranna – o brzasku (fadżr).

[156]Ten nakaz został abrogowany po ustanowieniu prawa spadkowego.

[157]Zdarzenie opisane w tych wersetach stanowiło punkt zwrotny w historii Dzieci Izraela. Bóg wyzwolił ich spod opresji faraonów egipskich i poprowadził ku Palestynie. Jednak nigdy nie wyzwolili się wewnętrznie spod wpływu życia, jakie wiedli jako niewolnicy w Egipcie, dlatego ich serca nie były w stanie ożywić się pod względem duchowym. Dopiero nowe pokolenia, wychowane w świetle Boskich Objawień, po wielu latach spędzorokiem-Kalifem tego państwa był Dawid, nych na pustyni, mogły zastąpić stare i trudpokój z nim. ne do odmienienia. Do tego faktu może odnosić się werset 2:243. wiadomo z różnych miejsc Starego TestamenPo Mojżeszu, niech będzie z nim pokój, tu (Wyjścia, 25:10-16, 40:20-21; PowtórzoneIzraelici zdobyli pod przywództwem prorogo Prawa, 10:1-5; Jozuego, 3:3) i o czym piszą ka Jozuego (Jusza), pokój z nim, Jerycho. niektórzy komentatorzy koraniczni (zob. alWtedy nastąpił okres tzw. Sędziów, który -Qurtubi), drewnianą skrzynią, zawierającą trwał co najmniej pięć wieków. W tym czatablice z zapisaną na nich Torą i pewne pozosie Dzieci Izraela niekiedy zwyciężały niestałości po Mojżeszu i Aaronie. Izraelici nieprzyjaciół, a innym razem znowu oddawały im pole. Wydarzenie opisane w tych werseśli ją przed sobą podczas swych marszów po tach miało miejsce za czasów proroka Samupustyni i wypraw wojennych. To był symela. Izraelici pokonali pogańskich Filistynów bol ich triumfu. Arka została utracona stui założyli najwspanialsze i najpotężniejsze lecia po Mojżeszu lub też została zagarnięta państwo w swych dziejach. Pierwszym Proprzez wrogów. Arka, do której odnosi się 2:248, była, co

[158]Werset niniejszy może skłonić do zadania pytania, czy niewierzący, których taghut wyprowadziły ze światła ku wszelkiej ciemności, przebywali rzeczywiście w świetle. Stwierdzenie to interpretowano tak, że – po pierwsze, zostało ono objawione jako porównanie ze stwierdzeniem poprzednim: Bóg jest opiekunem wierzących, który wyprowadza ich ze wszelkiej ciemności ku światłu. Po drugie, taghut wzywają wierzących do ciemności (niewiary, przydawania Bogu współtowarzyszy i grzechów) i usiłują skusić ich do wejścia w nią. Po trzecie, jak stwierdza pewien hadis, każdy rodzi się z dyspozycją do bycia muzułmaninem, lecz jego rodzice (i środowisko) czynią go wyznawcą innej religii (al-Buchari, „Dżana’iż”, 80, 93). Dlatego taghut usiłują zwodzić kolejne pokolenia.

[159]To zdarzenie (którego nie relacjonuje Biblia) zostało opowiedziane w Talmudzie w dużej mierze zgodnie z opisem koranicznym. Wymiana zdań, o której mowa, musiała się odbyć pomiędzy Prorokiem Abrahamem a królem chaldejskim, Nimrodem, który rządził w owym czasie Mezopotamią. Według Talmudu, ojciec Abrahama sprawował wysoki urząd na dworze Nimroda. Kiedy tylko Abraham zaczął głosić tauhid (wiarę w Boską Jedność) i roztrzaskał bożki w świątyni, jego ojciec złożył skargę do króla. Potem nastąpiła wspomniana tutaj konwersacja. Wszystkie niewierzące ludy od najdawniejszych czasów albo odrzucały Istnienie Boga, będąc ateistami, albo też przydawały mu współtowarzyszy. Niektórzy z przydających Bogu współtowarzyszy „wydzielają” nieco z Jego absolutnej władzy nad wszechświatem przedmiotom („siłom przyrody”) bądź bytom nominalnym („prawom przyrody”), albo też innym rzeczom lub istotom (takim jak anioły, duchy i ciała niebiepowszechną władzę Boga, wymyśla sobie jednak religie bądź systemy, aby za ich pomocą kierować życiem ludzkim we wszystkich jego aspektach i narzucać te religie innym. Usiłują oni uzurpować dla siebie suwerenność Boga nad ludźmi. Jak wnioskujemy z tego wersetu, Nimrod przypisywał siebie jako współtowarzysza Boga we władzy nad ludźmi w swoim królestwie. Pragnął sprawować nad nimi władzę absolutną. Dlatego też poczuł się niezwykle zmieszany, kiedy Abraham, pokój z nim, przeszedł od kwestii dawania i zabierania życia w wymiarze ludzkim do wymiaru powszechnego. Ziemia stanowi część wszechświata, a ludzkość – część wszystkiego, co żyje. Kto ma prawdziwą władzę suwerena we wszechświecie, ten musi mieć ją również w wymiarze ludzkim. Uświadamiając sobie, że istoty ludzkie uważają się za tak potężne, iż mogą rywalizować z Bogiem co do suwerenności nad sobą i światem, a mimo to nie mają żadnego udziału (nie wspominając już nawet o stworzeniu świata i jego podtrzymywaniu przy życiu) w decydowaniu o swoim przyjściu na świat, jego czasie i miejscu oraz o śmierci, a także o tym, w jakim środowisku się urodzą, jak będzie działało ich ciało, jakie będą cechy ich osobowości – jedynym, co ludziom pozostaje, jest poddać się Bożej władzy. To właśnie oświadczył Prorok Abraham, który zniszczył bożki przed Faraonem swego czasu, i to właśnie głosił światu i starał się wpoić w serca i umysły jego najznamienitszy potomek, Prorok Muhammad, niech będzie z nim pokój i błogosławieństwo. wszystkich istotnych sprawach. Gdy mówi-

[160]Chociaż termin ten ma szeroki wachlarz my o „Mądrości”, pierwsza przychodzi na znaczeniowy, „mądrość” zasadniczo oznamyśl Sunna Proroka Muhammada, niech cza wgląd (w sprawy), rozróżnienie, wiedzę o będzie z nim pokój i błogosławieństwo, któstworzeniu, o życiu, dobru i złu, i o Boskim ra określa zasady rozumienia i praktykowania systemie, który panuje we wszechświecie. Ta Koranu w życiu codziennym. mądrość pozwala na udzielenie przekonujących odpowiedzi na takie pytania, jak: „Kim jestem? Jaki jest cel mojego istnienia na tym kani przez Szatana, sądzą, że zwieńczeniem świecie? Kto posłał mnie na ten świat i dlamądrości jest ciągłe zajmowanie się groczego? Skąd przyszedłem i dokąd zmierzam? madzeniem zysków i stałe rozglądanie się Czego żąda ode mnie śmierć?” Owa mądrość za wyższymi dochodami. Mądrość darowaoznacza też prawdziwą naturę i przyczynę na przez Boga koncentruje się natomiast na rzeczy i zdarzeń we wszechświecie, a szczeszczęściu wiecznym na tamtym świecie, co gólnie ludzkiego życia; innymi słowy, możwymaga wydawania własnych środków na na ją pojmować z pewnej perspektywy jako Drodze Boga i dla potrzebujących, ażeby w harmonię z Bożym Przeznaczeniem i wiedzę ten sposób osiągnąć harmonijne, szczęśliwe o nim. Koran jest źródłem wiedzy w tych życie społeczne. Ludzie owładnięci tym światem, oszu-

[161]Podobnie jak inne nakazy islamu, także i zakaz lichwy wprowadzany był stopniowo. Wszelkie rodzaje transakcji opartych na lichwie zostały wyraźnie zabronione podczas Pożegnalnej Pielgrzymki równo trzy miesiące przed śmiercią Wysłannika Bożego, niech będą z nim pokój i błogosławieństwo. Zwięźle i zarazem jasno pisał o lichwie Bediüzzaman Said Nursi: Jak to zobaczymy w następnych wersetach, Koran jest niezwykle ścisły w podejściu do problemu lichwy. Waga tej sprawy jest taka, że traktowanie lichwy za dozwoloną Koran traktuje za wstęp do niewiary i grzech. Uznawanie natomiast lichwy za zabronioną, a pomimo to czerpanie z niej korzyści, prowadzi do wojny z Bogiem i Jego Wysłannikiem. Lichwa stanowi zasadniczy mechanizm koncentracji kapitału, bogacenia bogatych i zubażania biednych. Obecna sytuacja na świecie, gdzie kraje biedne są niszczone przez kredyty krajów bogatych, a ludzie zamożni żyją kosztem ubogich – to jeden z przykładów. Lichwa jest środkiem utrzymywania opresji zarówno w skali globalnej, jak i w obrębie danego kraju. Poza zepsuciem, jakie powoduje w gospodarce, lichwa już ze swej natury przyczynia się do ubóstwa, egoizmu, apatii i okrucieństwa wobec innych. Prowadzi do kultu pieniądza, jego uwielbienia ze względu na niego samego; niszczy poczucie wspólnoty i więzi międzyludzkie, a także ducha bezinteresownej współpracy międzyludzkiej. Dlatego zarówno z ekonomicznego, jak i moralnego punktu widzenia stanowi zjawisko destrukcyjne. Islam zachęca do inwestycji opartych na partnerstwie, gdzie udziałowcy dzielą bezpośrednio zarówno zyski, jak i straty; na wzajemnej pomocy i altruizmie. Zakaz lichwy redukuje koszty takich przedsięwzięć, a także pozwala kontrolować inflację. Pieniądz jest środkiem wymiany dóbr. Czynienie samego pieniądza przedmiotem handlu „wolnego od ryzyka” (risk-free trade) jest nieracjonalne, stanowi wyzysk i generuje zjawiska pasożytnicze.

[162]Przyczyna, dla której Koran żąda w przypadku transakcji handlowych dwóch kobiet-świadków w miejsce jednego mężczyzny, jest jasna. Nie chodzi tutaj o traktowanie kobiety jak połowy mężczyzny. To, co jest ważne, to nie względny status kobiet czy też mężczyzn, ale sprawiedliwość i solidność w handlu, szczególnie w przypadku transakcji związanych z zaciąganiem pożyczek. Przyglądając się różnorodnym kulturom świata widzimy, że mężczyźni częściej zajmują się biznesem, aniżeli kobiety; mężczyźni również są bezpośrednio odpowiedzialni za utrzymanie rodziny. Poza tym zazwyczaj, choć nie zawsze, kobiety reagują bardziej emocjonalnie niż mężczyźni i są bardziej podatne na zapominanie. W związku z tym należałoby oczekiwać, że w sprawach, które nie stanowią ich zwykłego zainteresowania i zajęcia, kobiety będą bardziej podatne na błędy i zapominanie. Oczywiście, zawsze znajdą się pewne kobiety z lepszą pamięcią, aniżeli mężczyźni, i mężczyźni reagujący bardziej emocjonalnie niż kobiety. To jednak nie wyjątki, lecz norma i zachowania większościowe uwzględniane są w sprawach dotyczących instytucji przeznaczonych dla danej wspólnoty. Islam nie we wszystkich sprawach związanych z koniecznością dawania świadectwa wymaga dwóch kobiet w miejsce jednego mężczyzny. Na przykład, czy to będzie żona czy mąż, ktokolwiek oskarży swą żonę/męża o cudzołóstwo, musi czterokrotnie zaprzysiąc na Boga. Podobnie nie ma różnicy pomiędzy mężczyzną i kobietą w kwestii obserwacji nieba i zaświadczenia, że dana osoba widziała księżyc w nowiu, co znaczy rozpoczęcie albo też zakończenie miesiąca księżycowego. Ponadto nie jest wymagane świadectwo dwóch kobiet w miejsce jednego mężczyzny w sprawach, w których kobiety mają większą wiedzę, aniżeli mężczyźni. Duże znaczenie ma fakt, że ten werset zawiera zasady niezbędne do ustanowienia urzędu „notariusza publicznego”. Jednym z dowodów na uniwersalność Koranu, na jego ponadczasowość, jest to, że ustanowił te reguły w czasie (i dla takiego społeczeństwa), gdy tylko niewielu potrafiło czytać i pisać, a poza tym nie były tam praktycznie dostępne materiały do pisania. Te zasady są oczęść na sprawiedliwości, zapewniają dokładność świadectwa i usuwają wszelkie wątpliwości dotyczące warunków transakcji, tym samym redukując prawdopodobieństwo przyszłej niezgody.

[163]Ciężarem, który został nałożony na Wysłannikowi Bożemu podczas jego Wzniedawne społeczności, były pewne przykasienia. Recytowanie ich przed snem należy do zania, jakich wymagało wychowanie zgodniezwykle chwalebnych aktów pobożności. ne z ówczesnymi warunkami i usposobieSam Prorok zachęcał rodziców do uczenia ich niem tychże społeczności (zob. także – sura swych dzieci. 7, przyp. 38).

[164]Ostatnie dwa wersety zostały objawione