[1]„Rozróżnienie” – zob. 2:53, przyp. 60. dotychczasowa historia Izraela, obejmująca 14 ksiąg Starego Testamentu, została spisana Odnośnie do Tory i Ewangelii, które przez wspomnianego Proroka z pomocą starpotwierdza Koran: Tora w terminologii koraszych członków wspólnoty. Cztery z tychże nicznej oznacza Księgę, którą otrzymał proksiąg (Wyjścia, Kapłańska, Liczb i Powtórok Mojżesz, pokój z nim, i która zawierała rzonego Prawa) zawierają opowieść o życiu Dziesięcioro Przykazań, zapisanych na tabliMojżesza. Zostały w niej zapisane także te cach i przekazanych mu na górze Synaj. Mojwersety Tory, które miał w swym posiadaniu żesz zebrał resztę objawionych praw i przeEzdrasz. Obecna Tora obejmuje zatem fragkazał po jednej kopii każdemu z plemion i menty oryginalnej księgi, przeplatające się z jedną kopię Lewitom, aby jej strzegli. Księbiografią Mojżesza (skomponowaną w spoga ta, znana jako Tora, istniała aż do pierwsób opisany wyżej). szego zniszczenia Jerozolimy. Kopia powierzona Lewitom spoczywała obok Arki Przyscowić owe fragmenty oryginalnej Tory. mierza, razem z tablicami Dziesięciorga PrzyZazwyczaj rozpoczynają się słowami: „Wtedy kazań, i Izraelici zwali ją „Tora”. Żydzi jedPan rzekł do Mojżesza”, i: „Mojżesz powienakże nie ustrzegli tej księgi. Za panowadział, Pan, twój Bóg nakazuje ci”. Takie nia Jozjasza, króla Judy, Świątynia poddana wyrażenia są najprawdopodobniej fragmenzostała remontowi i najwyższy kapłan – Hiltami pierwotnej Tory. Kiedy jednak wraca kiasz – odnalazł przypadkowo księgę, leżącą narracja biograficzna, możemy być pewni, w miejscu prac budowlanych. Dał ją sekreże kończy się autentyczna Tora. Niezwykle tarzowi królewskiemu, Szaphanowi, a ten trudno zwyczajnemu czytelnikowi stwierzaniósł ją do króla. Tora stanowiła zatem dla nich księgę niemal obcą, zapomnianą (zob. II dzić, gdzie autorzy i redaktorzy ksiąg biblijKr., 22:8-13). nych dodali coś od siebie, wyjaśniając jakiś problem albo opracowując go: a więc ustaToteż kiedy król babiloński, Nabukadnelić, co jest oryginałem, a co glosą. Jednak ci, sar, zdobył Jerozolimę, zburzył miasto i Świąktórzy mają wgląd w Boskie Pisma, potrafią tynię aż do fundamentów, Izraelici utracili na dokonać takiego rozróżnienia. zawsze te kilka kopii oryginalnej Tory, które jeszcze posiadali. Za czasów proroka Ezdrasza część Izraelitów powróciła z niewoli babiną księgę, objawioną Mojżeszowi i potwierlońskiej i, kiedy Jerozolima została odbudodza jej wersety zawarte obecnie w księgach biblijnych. Jeśli porównamy te fragmenwana (dzięki królowi perskiemu – J. S.), cała Pewne wyrażenia pomagają nam umiejKoran określa mianem Tora oryginalty z Koranem, to nie znajdziemy różnicy pomiędzy tymi dwoma źródłami w zakresie spraw podstawowych. Różnice dotyczą kwestii prawnych i mają znaczenie drugorzędne. Nawet dzisiaj uważny czytelnik może stwierdzić, że Tora i Koran pochodzą z tego samego, Boskiego źródła. Podobnie Indżil (Ewangelia) oznacza natchnione wypowiedzi Jezusa (pokój z nim) z trzech ostatnich lat jego misji jako Wysłannika. Nie dysponujemy pewnymi dowodami, dzięki którym moglibyśmy w sposób rozstrzygający stwierdzić, czy wypowiedzi Jezusa były zapisywane za jego życia. Możliwe, że jacyś ludzie je notowali, a uczniowie zapamiętywali. Po jakimś czasie jednak napisano kilka traktatów o życiu Jezusa. Ich autorzy zapisali te wypowiedzi, które otrzymali od poprzedniego pokolenia współwyznawców, albo w formie przekazu ustnego, albo zapisków o wydarzeniach z jego życia. W związku z tym ewangelie Mateusza, Marka, Łukasza i Jana, których autorzy należą do drugiego i trzeciego pokolenia po Jezusie i które zostały wybrane spośród ponad 300 innych, podobnych wersji i zaakceptowane przez Kościół katolicki jako „ewangelie kanoniczne”, nie są tożsame z Indżil Jezusa. Raczej Indżil składa się z tych wypowiedzi Jezusa, które tworzą część tychże „ewangelii”. Niestety nie mamy możliwości odróżnienia fragmentów oryginalnej Ewangelii od tego, co napisali sami autorzy. Wszystko, co możemy powiedzieć, to to, że części bezpośrednio przypisywane Jezusowi, na przykład stwierdzenia takie jak: „I Jezus powiedział”, „I Jezus nauczał”, najprawdopodobniej składają się na autentyczną Ewangelię. Całość tychże fragmentów nazywana jest w Koranie Indżil i to właśnie je potwierdza Koran. Porównując je z nauką koraniczną, stwierdzamy jedynie niewiele niezgodności, a każdą z tychże niezgodności da się łatwo rozwiązać za pomocą bezstronnego rozważania (na podst. Al-Maududi, 1:233-234).

[2]Muhkam oznacza to, co zostało wykonane w sposób trwały i doskonały, podczas gdy mutashabih wywodzi się z korzenia shibh, co oznacza podobieństwo. Wszystkie wersety Koranu są muhkam w tym sensie, że nie ma wątpliwości co do ich Boskiego autorstwa; są również mutashabih w tym znaczeniu, że są nawzajem powiązane. Jednakże w tym wersecie znaczenie muhkam i mutashabih jest następujące: Wersety muhkam to takie wersety, których znaczenie jest tak oczywiste i jasne, że nie dają pola do żadnej dwuznaczności. Takie wersety są rdzeniem Koranu. Zawierają napomnienia i naukę, odrzucenie błędnych doktryn, a także zasady prawdziwej wiary, nauki związane z religią, oddawaniem czci Bogu, życiem codziennym i moralnością oraz obowiązkami i zakazami. To te wersety prowadzą człowieka, który naprawdę poszukuje prawdy, oraz tych wszystkich, którzy zwracają się ku Koranowi w celu dowiedzenia się, co powinni czynić, a czego nie. Wersety mutashabih to te wersety, które posiadając więcej niż jedno znaczenie, wymagają w celu zrozumienia drugiego dowodu. Przyczyna tych wieloznaczności związana jest z upływem czasu, zmianą okoliczności, wzrostem wiedzy człowieka; jest tyle poziomów zrozumienia, ilu jest ludzi. Koran, jako Słowo Boże, zwraca się do wszystkich poziomów zrozumienia od czasu swego Objawienia aż do Dnia Zmartwychwstania. Sprawy, które niełatwo pojąć, wyjaśnia ludziom za pomocą metafor, porównań, personifikacji i parabol. Ten sposób wyjaśniania nie szkodzi niezmiennym, zasadniczym prawdom religii, gdyż Bóg w sposób jasny pouczył nas, czego od nas żąda w odniesieniu do wiary, oddawania Mu czci, moralności, a także obowiązków i zakazów. Wersety mutashabih (alegoryczne) zawierają prawdy względne, które można zrozumieć, rozważając odpowiednie wersety i odnosząc je do wersetów muhkam. drogę prostą. Nie wolno przy tym zapomiZe względu na rzeczywistość ludzkienać, że nie należy dopatrywać się dokładnego go życia na tym świecie więcej jest prawd podobieństwa pomiędzy tym, co jest porówwzględnych niż absolutnych, niezmiennych. nywane, a tym, do czego to jest porównyAżeby to zrozumieć, weźmy jako przykład wane. kryształowy żyrandol. Podczas gdy światło pozostaje to samo, siedzący wokół odbierają różne kolory i światło o różnej mocy w miarę rakie znaczenie, uczeni interpretujący Koran zmieniania swej pozycji. Te różnice wynikamogą zdołać odkryć jedno lub więcej z tych ją z różnych kształtów kryształów w żyranznaczeń. I każde z ich odkryć można uznać dolu i różnych boków kryształów. W ten sam za prawdziwe, zakładając, że pozostaje w sposób Bóg włączył do Koranu pewne werzgodzie z wersetami muhkam oraz zasadami sety alegoryczne, aby zapewnić nieograniislamu, regułami koranicznego języka arabczone znaczenie przy pomocy ograniczonych skiego, a także z regułami nauki interpretacji. słów wszystkim ludziom, bez względu na ich Ale jakiegokolwiek znaczenia by nie odkrył poziom wiedzy lub zrozumienia, ażeby ich uczony, dokładne znaczenie tychże wersetów uczyć aż do Dnia Sądu. W taki sposób zaprazawsze jest u Boga, Wszechwiedzącego. To szani są do rozważania Księgi i do wejścia na jest prawidłowa egzegeza. Skoro wersety alegoryczne mają różno-

[3]Ten werset, będąc najwspanialszym dowodem Istnienia Boga i Jego Jedności, jest wersetem najbardziej ekspresyjnym; traktuje się go jako tożsamy z największym Imieniem Boga. Wszystko we wszechświecie, od najmniejszej cząsteczki po najrozleglejsze galaktyki, a także każde zdarzenie, które ma w nim miejsce, nosi wyraźne znamię Istnienia i Jedności Boga. Każda rzecz, rozpoczynająca swe istnienie, ze swoimi szczególnymi cechami i całym życiem, funkcjami, jakie pełni w powszechnej sieci bytu, wskazuje na jedną Istotę Boską, mającą Atrybuty absolutne i nieskończone, takąż Wiedzę, Władzę i Wolę. Wyobraźmy sobie, że w południe stoimy nad rzeką. W każdym z pęcherzyków powietrza płynących tą rzeką można dostrzec małe, jaśniejące słońce. Kiedy te pęcherzyki przechodzą do zamkniętego kanału, już nie możemy ich obserwować. Ale w pęcherzykach przepływających obok nas w danej chwili wciąż możemy dostrzec te same maleńkie słońca. Dowodzi to tego, że słońca znajdowane w pęcherzykach nie należą do samych pęcherzyków ani same siebie nie stworzyły. Są natomiast odbiciem jednego, jedynego słońca na niebie. W taki oto sposób każdy pęcherzyk daje świadectwo istnienia i jedności słońca. Pokazuje to również, że słońce dostarcza światła. (Jeśli spojrzymy na słońce poprzez pryzmat, możemy dostrzec jego światło w różnych barwach). Maleńkie słońca odbijają się w nowych pęcherzykach powietrza, które przepływają obok nas, podczas gdy inne giną w zamkniętym kanale. Wszystko to dowodzi tego, że słońce jest obiektem stałym. Wszystkie rzeczy we wszechświecie są jak pęcherzyki powietrza. Rozpoczęcie istnienia tych rzeczy, zakładając, że są odpowiednio wyposażone do życia i znajdują się w odpowiednim środowisku, dowodzi Istnienia Stwórcy, który dysponuje pełną wiedzą, zarówno o poszczególnych przedmiotach, jak i o wszechświecie. Każdy przedmiot jest bowiem w relacji niemal ze wszystkim innym w całym wszechświecie. Moc, dzięki której istoty żywe postrzegają i słyszą, wskazuje na to, że Stwórca widzi i słyszy, a ich zdolność do zaspokajania swoich potrzeb życiowych świadczy, że Stwórca zaopatruje wszystko. Śmierć istot żywych i zastępowanie ich przez nowe dowodzi wieczności Stwórcy. Podobnie porządek wszechświata i rzeczywistość, której komponenty nawzajem się wspierają, również wskazuje na fakt, że istnieje jeden jedyny Stwórca. Na przykład po to, aby drobinka pokarmu została wchłonięta do ludzkiego organizmu jako pożywienie, muszą współpracować ze sobą słońce, ziemia, woda i rośliny, z których to pożywienie zostało wyprodukowane, a także wszystkie organy ludzkiego ciała. Można to objaśnić jedynie przypisując tę kooperację Jedynej Istocie, która ma pełną wiedzę o wszystkich tych rzeczach i władzę nad nimi. Jest oczywiste, że ktokolwiek stworzył system słoneczny i nim kieruje, stworzył również ludzkie ciało i sprawuje nad nim pieczę. Spośród wszystkich stworzeń to ludzkość posiada wolę i świadomość. Mimo to żaden człowiek nie decyduje o swoim przyjściu na świat, wyborze rodziny, koloru skóry czy też czasu i miejsca narodzin i śmierci. Poza tym istoty ludzkie odgrywają tylko niewielką rolę w najzwyklejszych aktach, takich jak np. jedzenie i picie. To nie my sprawiamy, że musimy jeść i pić; to ktoś inny zaprojektował nasze ciało, działające automatycznie, bez związku z naszą wolną wolą. To ktoś inny umieścił nas w sprzyjającym dla nas środowisku i określił relacje pomiędzy nim a nami, włączając to, co jest jadalne i to, co jadalne nie jest. Rola, jaką odgrywamy w jedzeniu i piciu, polega jedynie na tym, że wkładamy do naszych ust kawałek pokarmu, gryziemy go i żujemy. Wszystko to dowodzi jasno, że Ten, który zaprojektował ciało ludzkie, ze wszystkimi jego potrzebami i organami, jest tą samą Istotą, co Ten, który stworzył środowisko wraz ze słońcem, ziemią, wodą i roślinami i który podjął się zaspokajać te potrzeby. Ta Istota jest Tym, który ma pełną wiedzę o wszechświecie i ludzkości i ma dosyć nie, wszyscy oni zaświadczają, że Bóg istnieje i że jest Jeden Jedyny. mocy, by stworzyć i kierować nimi wszystkimi jednocześnie i całkowicie swobodnie.

[4]Literalnie słowo „islam” oznacza „poddaNiezależnie od tej rzeczywistości „obieknie”, „zbawienie” i „pokój”. Jedynie poprzez tywnej”, faktem jest, że istoty ludzkie odczuoddanie się Bogu człowiek jest w stanie osiąwają w swej świadomości i sumieniach Istgnąć spokój zarówno w sferze indywidualnej, nienie Boga jako punkt oparcia, szczególjak i społecznej, i zbawienie w tym i tamtym nie wtedy, kiedy są pozostawieni sami sobie, świecie. To dlatego prorocy przybywali z tą bez pomocy znikąd. W takich sytuacjach niesamą doktryną wiary, tymi samymi przepiszczęść i beznadziei, a także, gdy nikt nie sami dotyczącymi kultu i moralności i zasachce wspomóc człowieka w jego pragniedami regulującymi życie społeczne. Różnili niach, ze szczególną mocą zwracamy się ku się tylko w drugorzędnych kwestiach prawBogu. Ludzie czują, że musi być Ktoś, kto nych, związane to zaś było z okolicznościapotrafi pomóc im osiągnąć ich pragnienia i mi czasu i warunkami, w jakich żyli. Natozamierzenia i ocalić ich od niebezpieczeństwa. miast nazwa religii, która obejmuje tę dokNawet jeśli nie borykają się z trudnościami, trynę i te reguły, to „islam”. Nazwy takie, jak to mają wewnętrzne odczucie Jego Istnienia. judaizm czy chrześcijaństwo, były nadawaKrótko mówiąc, jest rzeczą absolutnie ne tej religii albo przez jej zwolenników albo niemożliwą wyjaśnić życie na Ziemi bez Istprzez oponentów jakiś czas po tym, jak Mojnienia Boga. Jego Istnienie jest bardziej oczyżesz i Jezus opuścili nasz świat. Oznacza to, wiste, aniżeli cokolwiek innego we wszechże wszyscy prorocy przyszli z islamem i głoświecie. Osoba, która Mu zaprzecza, nie różsili go, natomiast ich zwolennicy nie zdołali ni się od tego, kto zamyka oczy w południe i ustrzec religii i nie przestrzegali jej w pełni. twierdzi, że nie ma słońca. A Istnienie Boga Z czasem zaś dokonywali w niej zmian. Ostajest bardziej oczywiste od istnienia Słońca. tecznie islam był głoszony przez MuhammaKażdy może postępować jak sofista i wątpić da, pokój z nim, w sposób, który uwzględniał w swoje własne życie, ale nie może wątpić w wszystkich ludzi aż do końca czasu. Toteż Istnienie Boga lub Jego Jedność. Pewne czynjedynie „islam”, który głosił Prorok Muhamniki, takie jak pycha, czynienie zła, niewłamad, aprobowany jest przez Boga, jako ściwe postrzeganie rzeczywistości ze wzglęreligia prawdziwa: Mów (O Wysłanniku): du na np. edukację lub środowisko, w któ„My wierzyliśmy w Boga, nie przydając mu rym dana osoba wyrosła, styl życia i zaintewspółtowarzyszy, i w to, co zostało posłaresowania, mogły „opieczętować” zdolności ne nam, i to, co zostało posłane Abrahamo„widzenia”, „słyszenia” i „myślenia”, co prowi, Ismailowi, Izaakowi, Jakubowi i prorowadzi niektórych ludzi do negowania istniekom, którzy zostali powołani w plemionach, nia Boga. Tymczasem aniołowie i ci, którzy i to, co zostało dane Mojżeszowi, Jezusowi i posiadają „wiedzę”; widzący rzeczy i zdarzewszystkim innym prorokom od ich Pana; nie nia oczyma uzdolnionymi do „widzenia”, słyczynimy pomiędzy nimi rozróżnienia (co do szący „uszami” uzdolnionymi do „słyszenia”, wiary) i jesteśmy muzułmanami (poddanymi pojmujący sercem zdolnym do pojmowania i wyłącznie Jemu). Ktokolwiek szuka religii dostatecznie żywym, i czystym sumieniem; a innej niż islam, to nie zostanie ona nigdy od także ci, którzy polegają na wiedzy, jaką proniego przyjęta, a na Tamtym Świecie będzie pośród przegranych” (3:84-85). rocy otrzymywali od Boga poprzez Objawienych, doradców, zarządców lub przyjaciół.

[5]Ten werset nie zabrania wiernym traktoNie mogą ustanawiać relacji z nimi w spować innych dobrze: nawet jeśli bliźni są niesób, który by szkodził islamowi lub wspólwiernymi, wierni powinni czynić im dobro. nocie muzułmańskiej. Jedynie w celu chroPrzestrzeganie prawa, dotrzymywanie obietnienia islamu, wspólnoty muzułmańskiej i jej nic i umów, powaga i prawdomówność w świętych wartości i tylko w przypadkach nietransakcjach, dobroczynność i miłosierdzie – uchronnego zagrożenia niesprawiedliwością i wszystko to należy do wymogów wiary. Jedprześladowaniem mogą brać ich za przyjaciół nak wierni nie mogą preferować niewierząi obrońców, i tylko zakładając, że ich serca są cych, szczególnie jeśli są w sposób otwarty wrogo nastawieni do islamu i muzułmaw pełni zadowolone z wiary (16:106). Ale ten nów podczas zajmowania się swoimi sprarodzaj relacji wymaga tego, by zachować grawami, ani nie mogą ich sobie brać za zaufanice, ustanowione przez Boga. gii, którą głosił. Ludzie nie okażą szczero-

[7]Uczeni muzułmańscy, tacy jak Muhyi’dogniwo łączące jego części. Ze swoimi zasaddin ibn al-Arabi i Bediüzzaman Said Nurniczymi cechami, biorącymi początek w Jego si porównują stworzenie do drzewa. DrzeIstocie, Atrybutach, Imionach i działaniach, wo wzrasta z nasienia. To nasienie zawiera Stwórca Bytu jest całkowicie doskonały. prawa, które Bóg ustanowił, ażeby rządziły Każda doskonałość jest miłowana ze wzglęprzyszłym życiem drzewa. Program i ogóldu na siebie samą. Ponieważ Bóg jest doskona przyszła forma drzewa, z jego wszystkimi nały i jest źródłem wszelkiej doskonałości częściami, także są zakodowane albo zapisaw istnieniu, wart jest miłości ponad wszystne w nasieniu. Główna substancja albo esenko inne. Będąc Wszech-Miłującym, miłuje cja drzewa, zakodowana w nasieniu, stopnioSię w sposób odpowiedni dla Swojego święwo się uszlachetnia i rozwija, aż wyda owotego życia. Ta miłość jest początkiem istniece. Jak życie drzewa rozpoczyna się i kończy nia i wszechświata. Ze względu na Swą święw nasieniu, tak i ludzkość jest nie tylko owotą miłość ku Sobie stworzył wszechświat i cem, ale także nasieniem Drzewa Stworzenia. miłuje wszystkie ze swoich stworzeń ponad wszelką miarę i porównanie z czymkolwiek w Niebiosach. To drzewo najpierw wyproduinnym. Ta nieskończona miłość skierowana kowało swoje dwie główne gałęzie symbolijest przede wszystkim do Proroka Muhamzujące światy duchowe/metafizyczne i matemada, pokój z nim, jako że jest on zarówno rialne/fizyczne. Światy fizyczne są podzielopierwowzorem, jak i najwspanialszym owone na dwa wymiary: niebiosa i ziemię, każdy cem stworzenia; tego, który manifestował z nich wypełniony jest własnymi mieszkańBoga całym swym życiem i religią, którą głocami. Drzewo Stworzenia ostatecznie wydało sił. Dał ludziom wiedzę o Bogu i miłość do jako swój główny owoc ludzi. Boga, w ten sposób wyjaśniając cel stworzenia świata przez Niego. Ludzkość obdarzona a nasienie – jak zaznaczono powyżej – wszeljest pozycją najwznioślejszą, a jej zadaniem kie cechy drzewa, ludzkość posiada nie tyljest odpowiadać na Bożą miłość do stworzeń, ko cechy specyficzne dla siebie, takie jak siła włączając w to w szczególności samą ludzwoli i mowa jako rozwinięty system komunikość, wraz z uznaniem i miłością do Boga. kacji, zawiera też aspekty zarówno angeliczMiłość do Niego wymaga miłości do Jego najne, jak i sataniczne, niebiańskie i ziemskie, bardziej umiłowanego sługi i Wysłannika – roślinne i mineralne, a także zwierzęce. Proroka Muhammada – ponieważ brama do miłości Boga otwiera się przez Niego. Miłość wyrasta z pojedynczego nasienia. Ponieważ do niego ukazuje się poprzez pójście za jego ludzkość jest wyposażona w wolną wolę, a przykładem i ułożenie sobie życia wedle reliKorzenie Drzewa Stworzenia znajdują się Ponieważ owoc zawiera w sobie nasienie, Choć drzewo wydaje dużo owoców, to istoty ludzkie różnią się co do zdolności i swoich potencjałów, można naliczyć pośród nich tyle poziomów rozwoju umysłowego i duchowego, ile jest istot ludzkich. Prorocy są najbardziej rozwiniętymi i najdoskonalszymi spośród istot ludzkich, owych owoców Drzewa Stworzenia. Pochodzą z Domu Abrahama i Imrana, proroków ze sobą spokrewnionych, a ich historia sięga wstecz do Noego i Adama. Wszyscy prorocy są zatem potomkami Adama, a po nim – Noego, następnie – są z rodziny Abrahama i Imrana. Rodzina Imrana była rodziną, z której wyszedł Jezus, a rodzina Abrahama tą, z której wyszedł Prorok Muhammad. Łańcuch proroków był wybierany pośród całej ludzkości i wreszcie, w momencie największej doskonałości i czystości, zakończył się na Proroku Muhammadzie. Oznacza to, że skoro Prorok Muhammad jest najdoskonalszym i najczystszym owocem z Drzewa Stworzenia, jego natura i istota są nasieniem Drzewa Stworzenia. Z faktu, że prorocy pochodzą od siebie, nie wynika, że daje się pierwszeństwo jakiejś rodzinie albo dynastii. Linia, do której należą prorocy, rozkłada się na całe Drzewo Stworzenia; dzięki temu do każdego ludu przyszedł jeden lub też więcej proroków. To jest jasno powiedziane w Koranie, gdzie Bóg oświadcza, że nie ukarze żadnego ludu, dopóki nie powoła z niego proroka (17:15), i że powołał niemal każdego proroka pośród jego własnego ludu (26:106, 142, 161, 176). Fakt, że wszyscy prorocy, niech będzie z nimi pokój, są czyści i wybrani – ponad wszystkich innych ludzi – implikuje to, że wyróżniają się pewnymi ważnymi cechami, znanymi jako cechy prorockie. Są to: absolutna prawdomówność i wiarygodność, intelekt i rozwaga rozwinięte w stopniu najwyższym, bezgrzeszność, zdolność komunikowania Boskiego Posłannictwa i wolność od wszelkich ułomności umysłowych i cielesnych.

[6]Już sam ten werset wystarczyłby, aby ogłosić nieomylność Wysłannika Bożego, nieści w wyrażaniu miłości, dopóki nie zaczną chaj będzie z nim pokój, i znaczenie podążanaśladować praktyki Proroka Muhammada w nia za jego sunną, nawet jeśli nie byłoby żadswym życiu codziennym. Niniejszy werset to nego innego wersetu o porównywalnej wadze. potwierdza. Miłość stanowi zasadniczą istotę bytu i

[9]Wersety te nie tylko obalają twierdzenia zowała się ona w postaci cudów. Cuda, któtych żydów, którzy odrzucili Posłannictwo rych dokonywał z Bożej Woli i Mocy jakiś Jezusa oraz negują „boskość” Jezusa bądź prorok, dotyczyły zwykle tej gałęzi wiedzy, jego „synostwo” w relacji do Boga, jak twierktórą w owym czasie najbardziej studiowadzą chrześcijanie. Gdyby Jezus był niewyno. Nie tylko ukazywały bezradność tych, znaczonym przez Boga kłamcą, usiłowałby którzy usiłowali pokusić się o podobne cuda, z pewnością zrobić użytek ze swoich cudów, ale też zaznaczały punkt końcowy postępu, zakładając oddzielną religię. On jednak wiejaki dana dziedzina wiedzy miała osiągnąć do rzył w ważność pierwotnej religii, głoszonej Dnia Sądu. przez wcześniejszych Proroków, i ją potwierPoprzez cuda dokonane przez Jezusa – dzał. Wynika to również jasno ze stwierdzeń uzdrowienie ślepego od urodzenia oraz chorezawartych w zachowanych Ewangeliach – go na trąd, a także wskrzeszenie zmarłego – „Nie sądźcie, że przyszedłem znieść Prawo Bóg chciał powiedzieć ludziom: albo Proroków. Nie przyszedłem znieść, ale wypełnić” (Mateusz, 5:17). „…jeden z nich, uczony w Prawie, wystawiając go na próbę, zapytał: ‘Nauczycielu, które przykazanie w Prawie jest największe?’ On mu odpowiedział: ‘ Będziesz miłował Pana Boga swego całym swoim sercem, całą swoją duszą i całym swoim umysłem ’. To jest największe i pierwsze przykazanie. Drugie podobne jest do niego: Będziesz miłował swego bliźniego jak siebie samego. Na tych dwóch przykazaniach opierają się całe Prawo i Prorocy”. Jezusa były takie same jak zasady innych Niniejszy werset Koranu wskazuje końProroków: cowy punkt rozwoju medycyny i zachęca nas • do kierowania się ku niemu. Tradycje prorockie, które mówią nam o powtórnym przyjściu Jezusa przy Końcu Czasów, sugerują nam jednocześnie ogrom• ny postęp medycyny. Wspólnota wierzących, ogarnięta duchem mesjańskim, będzie nie tylko ożywiać martwe serca światłem wiary, ale także wynajdzie lekarstwa niemal na wszyst• kie choroby. Uporczywość Jezusa w powtarzaniu: „z Fundamentalne zasady Posłannictwa Ludzie powinni nade wszystko wierzyć w Istnienie i Jedność Boga oraz uznawać Jego wyłączną władzę, która domaga się całkowitego poddania i posługi. Ludzie powinni okazywać posłuszeństwo Prorokom, gdyż zostali oni wyznaczeni przez Boga po to, by głosić Jego religię. Bóg ustanawia również prawo, które reguluje ludzkie życie.

[11]Cząstki, które ukształtowały ciało Adasamych pierwiastków, z których ukształtoma, istniały w ziemi, powietrzu i wodzie. Jak wał Adama w „łonie” ziemi, obecnie ukształwspomnieliśmy w przypisie 7, istota człowietował Jezusa w łonie Dziewicy. Różnica czeństwa, która stanowiła „nasienie” Drzepomiędzy tym typem stwarzania a kształwa Stworzenia, była zawarta w „korzeniach” towaniem innych ludzi jest taka, że Bóg w i „głównych gałęziach” światów niematerialSwojej mądrości zdecydował o udziale nasienych i materialnych w trakcie procesu stania ludzkiego w przypadku tych drugich. łego udoskonalania. Świat widzialny podzielił się na Niebiosa i Ziemię. Jak wnioskujemy z pewnej suplikacji Proroka Muhamużywa czasu przeszłego, lecz kończy „fajamada (Niech będzie pochwalony Ten, któkun”, co znaczy: „staje się” albo „jest”. Ma ry umieścił glebę na zastygłej ziemi), zieto na celu podkreślenie, że tylko Bóg stwamia była pierwotnie gorącym płynem, który rza i daje życie, nic innego nie odgrywa w potem zastygł, tworząc warstwę skalną i w tym żadnej roli. Dotyczy to narodzin Adaten oto sposób uformowała się skorupa ziemma, Jezusa i wszystkich innych żywych istot. ska. Została ona przygotowana na przyjęcie Ten werset implikuje również, że Bóg stważycia dzięki deszczowi spadającemu z nieba. rza każdą rzecz i każdą istotę oddzielnie i Zasada Drzewa Stworzenia, które przechodziindywidualnie. W celu usunięcia istniejących w owym Opowiadając o stworzeniu Adama, Bóg

[13]Żydzi twierdzili wówczas (i czynią to niesprawiedliwości oraz żądzy zaspokojenia własnych ambicji. obecnie), że ich religia jest prawdziwa i że

[14]Szlachetny Koran rozszerzył znaczenie my mieć szerokie horyzonty” (Yazir, wielu słów i wprowadził je w nowej posta2:1131-32). ci jako pojęcia. Z tego względu oddanie ich • Oddawanie czci Bogu bez przydawania Mu w innych językach za pomocą tylko jednego współtowarzyszy pod względem Panowasłowa jest niemal niemożliwe. Wymagają one nia i Boskości (a zatem uznawanie, że tylwyjaśnienia i opisu. Oryginalne słowo, użyko On ma prawo do przyjmowania aktów wane na określenie niewiary, to „kufr”. Oznaczci oraz ustanawiania zasad i reguł rzącza ono ukrywanie prawdy i rozmyślne jej dzących ludzkim życiem) jest podstawoodrzucanie. W większości przypadków „kufr” wym warunkiem wiary w Jednego Boga i rodzi się z chełpliwości i egotyzmu, zawzięstosowania się do Jego religii. tości, zbłądzenia mentalnego i duchowego,

[15]W znaczeniu ogólnym Prorok jest tym, który otrzymuje od Boga Objawienie i ma obowiązek głoszenia go ludziom. W tym sensie Posłannictwo zawarte jest w znaczeniu Proroctwa. W bardziej specyficznym sensie Prorokiem jest ten, kto otrzymuje Objawienie od Boga i stosuje się do Księgi i Prawa, które Wysłannik przed nim przyniósł, lub idzie za współczesnym sobie Wysłannikiem, samemu nie otrzymując oddzielnej Księgi. Księga wspomniana w wersecie to Księga bądź jej część, którą dany Prorok otrzymuje jako spuściznę. Każdy Wysłannik jest również Prorokiem, lecz nie vice versa. Przed Prorokiem Muhammadem, niech będzie z nim pokój i błogosławieństwo, Prorocy przybywali do różnych wspólnot w tym samym czasie, a nawet w to samo miejsce. Jeśli okoliczności wymagały tego, by przybył Wysłannik z nową Księgą, Prawem lub jakimś jego ulepszeniem, to Bóg takiego Wysłannika posyłał. Po Proroku Muhammadzie skrupulatni, zacni uczeni i wielcy nauczyciele duchowi wypełniali misję Proroków, nie otrzymując jednak Objawienia. Czynili to także wielcy „ożywiciele”, łączący naukę z maestrią ducha, stając się spadkobiercami Posłannictwa. Tradycja, przypisywana Prorokowi Muhammadowi: „Uczeni z mojej wspólnoty są podobni do Proroków spośród Dzieci Izraela”, nie jest w pełni wiarygodna ze względu na słaby łańcuch tych, którzy ją przekazali, pozostaje jednak prawdziwa pod tym względem, że nauczyciele duchowi i uczeni czynią i czynili to, co Prorocy i Wysłannicy. Różnica jest taka, że obecnie nie ma już potrzeby zsyłania nowej Księgi. Żaden jednak uczony ani nauczyciel duchowy, jak by nie był prawy i wielki, nie może równać się z Prorokiem.

[16]Bóg ustanowił dwa rodzaje prawa, z których jeden związany jest ze stworzeniem i funkcjonowaniem wszechświata i obejmuje każdą istotę oraz życie (biologiczne) człowieka. Drugi zaś ustanowiony został dla zarządzania ludzkim życiem – indywidualnym i społecznym. Pierwszy rodzaj stanowi zakres przedmiotowy nauk (fizyka, chemia, astronomia, biologia, socjologia, psychologia, itp.) oraz pewne aspekty społecznego życia człowieka. Drugi rodzaj praw można podsumować jako religię. Wszystkie stworzenia są absolutnie posłuszne pierwszemu rodzajowi praw, podczas gdy posłuszeństwo drugiemu jest dobrowolne. To jednak również Bóg określa skutki posłuszeństwa bądź nieposłuszeństwa wobec obydwu rodzajów praw. Dlatego cały wszechświat, łącznie z królestwem człowieka, poddany jest prawom Bożym i nikt nie jest w stanie ich obejść.

[17]Werset 83 stanowi, że jedyną autentyczną religią jest religia Boga, gdyż każdy, kto jest w Niebiosach bądź na Ziemi, podporządkowuje się Bogu dobrowolnie bądź z przymusu. W wersecie 84 zaś Bóg mówi, że wszyscy Prorocy byli wyznawcami tej Religii i głosili ją. Podaje też jej nazwę: islam. Jak głoszą te wersety (zob. werset 85), islam jest jedyną religią u Boga i oparty jest na bezwarunkowym poddaniu się Jego Woli. Wynika też z nich jasno, że islam jest przede wszystkim religią wszystkich istot i rzeczy znajdujących się poza wymiarem ludzkim. Poza tym życie ludzkie również „rządzi się” islamem, za wyjątkiem jego aspektów dotyczących wolnej woli. Wreszcie islam jest tą religią, według której Bóg chce, by ludzie organizowali swoje życie – ale zgodnie ze swą wolną wolą. Jak wspomnieliśmy wcześniej, wszyscy Prorocy byli poddani Bogu (i w tym znaczeniu wyznawali islam), a inne religie, jak judaizm bądź chrześcijaństwo, stanowiły formy, jakie islam przyjmował, gdy był głoszony przez Mojżesza i Jezusa. Zresztą, nazwy te – przynajmniej w przypadku chrześcijaństwa – były im nadawane raczej przez innych, niż przez wyznawców tychże religii. Skoro cały wszechświat poddany jest prawom Jedynego Boga, jako Jedynego Pana i Suwerena, to można znaleźć w nim pokój, równowagę i harmonię. Ludzie, jako ta część stworzenia, która cieszy się wolną wolą, powinni wziąć udział w tym pełnym harmonii chórze i osiągnąć autentyczne szczęście w obu światach. Inne przekonania lub działanie mogą doprowadzić do zepsucia, niepokojów, anarchii i niesprawiedliwości na tym świecie oraz mąk i przejmującej ciemności w życiu wiecznym.

[18]Choć większość ludzi nie była i nie jest prawdziwymi wiernymi, to ludzkie sumienie nie dopuszcza ani nie potwierdza niewiary, niesprawiedliwości i nikczemności. Człowiek popada w niewiarę dopiero wtedy, gdy folguje swoim, nakłaniającym do zła zmysłom i zagłusza swoje sumienie. Jednak sumienie odrzuca niewiarę i niesprawiedliwość, toteż zło nigdy nie pozostaje w ukryciu. Występni tyrani są przez pokolenia przeklinani, a Prorocy wspominani z błogosławieństwem nawet po tysiącach lat. Ludzie niegodziwi są przeklinani przez Boga, aniołów i ludzkość – a to przekleństwo w pełni spadnie na nich na Tamtym Świecie. Przekleństwo ze strony Boga oznacza wyłączenie danej osoby z obszaru Jego miłosierdzia i skazanie na karę. Przekleństwo ze strony innych oznacza ich prośbę skierowaną do Boga, by wyłączył występnych i niegodziwych ze Swego miłosierdzia i ich ukarał.

[19]Podobnie jak niewiara, także i wiara stanowi akt potwierdzenia przez serce. Obydwie zatem mają po dwa aspekty: jeden prawdziwy, drugi zaś pozorny i związany z prawem. Człowiek, który wyznaje swą wiarę i spełnia wymogi prawne przynależności do wspólnoty muzułmańskiej (takie jak płacenie zakatu – obowiązkowych datków dobroczynnych), jest uznawany za wierzącego i muzułmanina. To, czy on (ona) jest rzeczywiście wierzącym (-ą), musi zostać pozostawione osądowi Boga. Bóg w Koranie włącza takich ludzi do Swego wezwania: O wy, którzy wierzycie, a czyniąc tak, zachęca wierzących do postępowania zgodnie z wymogami religii. Istnieje nadzieja, że tacy „formalni” wyznawcy z czasem zaczną potwierdzać wypowiadane przez siebie wyznanie wiary czynami, a wiara zamieszka w ich sercach. Pomimo niekończących się spisków, Wysłannik Boży zawsze traktował hipokrytów jak wierzących i muzułmanów, chyba że Bóg zdecydował inaczej. Przykładem tej ostatniej sytuacji jest sprawa Abdu’llaha ibn Ubajj ibn Salul, przywódcy hipokrytów. Po jego śmierci Bóg w Objawieniu zabronił Wysłannikowi wykonania dla niego modlitwy pogrzebowej.

[20]Termin birr, który najlepiej tłumaczyć jako „bogobojność”, jest wysoką rangą dobroci i cnoty. Ci, którzy ją osiągnęli, zwani są barr (l.mn. abrar). Podstawą praktykowania wiary jest miłość do Boga i szukanie Jego aprobaty. Aby zostać zaliczonym w poczet abrar, wierny musi osiągnąć taki poziom duchowej doskonałości, że będzie gotów oddać dla sprawy Boga lub bliźniemu to, co najbardziej kocha. Bogobojności, cnoty oraz pobożności nie da się osiągnąć wypełniając jakieś wymagania formalne.

[21]Kiedy qibla (kierunek modlitwy) został zmieniony z Bejt al-Makdis w Jerozolimie na Ka’bę w Mekce, niektórzy rabini podnosili obiekcję, że to była abrogacja (nasch) i że w Torze nie następowały żadne abrogacje. Tymczasem ten werset, który otwarcie oświadcza, że Tora jest świadkiem, oznajmia również, że wszystkie rodzaje pożywienia, dozwolone w Prawie objawionym Prorokowi Muhammadowi, były na początku również dozwolone Dzieciom Izraela, za wyjątkiem tego, czego Prorok Jakub sam zabronił jeszcze przed objawieniem Tory. Jednakże werset 4:160 mówi, że Bóg zabronił im wiele czystych, zdrowych rzeczy (dotychczas dozwolonych) ze względu na niesprawiedliwości przez nich wyrządzone. Werset 6:146 powiada natomiast, że tym Żydom Bóg zabronił spożywania zwierząt ze szponami oraz tłuszczu wołowego i owczego, za wyjątkiem tłuszczu z grzbietu i wnętrzności, oraz tego, który łączy się z kością. Ten zakaz był karą za ich zuchwałość i buntowniczość. Tak więc w Torze również występowały abrogacje (zob. także Ks. Kapłańska, 7:23-26).

[22]Ten wers ukazuje wspólnotę muzułmanów, wspólnotę, która powinna w swej istocie być stałą, ściśle związaną strukturą, kluczem do prawdziwego sukcesu na obu światach.. • Dla zachowania swojego istnienia, jedności i po to, by podążać Prostą Ścieżką, bez zbłądzenia, muzułmanie muszą uznawać za dobre to, co Bóg określił jako dobre, a za złe to, co Bóg określił jako złe. Zawsze muszą polegać na Koranie i Sunnie oraz zasadach z nich wyprowadzonych, nie uciekając się do innych źródeł (np. chrześcijańskich) i nie upodabniając się do Ludzi Księgi pod względem ich błędnych nauk i fałszywych dróg postępowania. • Sunna Wysłannika Bożego, niech będzie z nim pokój i błogosławieństwo, stanowi swego rodzaju plac, na którym wszyscy muzułmanie gromadzą się, by utworzyć mocne i jednolite ciało. • Stosowanie Sunny w praktyce życia powoduje, że człowiek wierzący trzyma się mocno Ścieżki Boga. • Stosując się do Sunny, muzułmanin postępuje zgodnie z Koranem oraz – generalnie rzecz ujmując – z islamem, gdyż to są jego dwa źródła podstawowe. W najszerszym rozumieniu Sunna oznacza to, jak Wysłannik Boży pojmował islam i go praktykował w życiu prywatnym i zbiorowym, opierając się na Koranie, oraz zasady, jakie w tym celu ustanowił Bóg. • Wspominanie łask otrzymanych od Boga tak często, jak to tylko możliwe, oraz okazywanie Bogu wdzięczności wybawia muzułmanina od popadnięcia w niewiarę. Chroni również od zbłądzenia. • Nakazywanie dobra a zabranianie czynienia zła i zapobieganie mu oznacza nauczanie ludzi danych przez Boga przykazań oraz zaleceń i decyzji Jego Wysłannika, a także tego, co powszechna opinia, opierając się na Koranie i Sunnie, uznaje za dobre. Należy do tego również zapobieganie szerzeniu się zła w społeczności. Powinien troszczyć się o to każdy muzułmanin. • Jeżeli ludzie się mylą po rozpoznaniu i doświadczeniu jednoznacznych prawd, to dzieje się tak dlatego, że ulegają podszeptom duszy nakazującej czynić zło, nastawionej na zaspokajanie cielesnych żądz. Kusi ona ludzi do tego, aby postępowali niewłaściwie i wzajemnie wpędzali się w kłopoty. Z tego powstają różne grupy interesów, w których każdy jest skupiony tylko na własnych sprawach. Tego rodzaju niewłaściwe zachowanie jest głównym powodem propagowania w imieniu jednej i tej samej religii różnych sposobów życia. • Wiara w życie pozagrobowe, świat, w którym każdy zostanie wezwany do zdania rachunku z uczynków popełnionych w życiu doczesnym i w którym zobaczymy skutki naszych działań, jest najbardziej efektywnym sposobem zapobiegania grzechom zarówno w życiu jednostki, jak i społeczeństwa.

[23]Muzułmanie, jeśli autentycznie i szczerze praktykują islam, są najlepszymi z ludzi pod względem moralności i charakteru. Islam rozwinął też jakości zasadnicze dla sprawiedliwego przewodnictwa, zaangażował się mianowicie we wspieranie dobra i tępienie zła oraz uznał Jedynego Boga za Pana i Władcę. Ze względu na powierzoną im misję, muzułmanie powinni stać się świadomi swojej odpowiedzialności i unikać błędów popełnianych przez ich poprzedników.

[24]Bóg obiecał, że jeśli muzułmanie będą się legitymować cechami wspomnianymi powyżej (przyp. 22 i 23), to żadna siła tego świata nie zdoła im zaszkodzić; a historia dowodzi, że Bóg wypełnia swoją obietnicę. Bediüzzaman Said Nursi wyjaśnia, dlaczego obecnie Izrael cieszy się przewagą nad muzułmanami z krajów arabskich. Według jego opinii, Żydzi są w o wiele większym stopniu posłuszni przykazaniom swojej religii (nawet jeśli zostają anulowane), aniżeli muzułmanie islamowi, i bardziej szanują swoje dziedzictwo religijne. Poza tym są wspierani przez wiele rządów. Żydzi zatem trzymają się zarówno węzła Boga, jak i ludzi. Jeśli chodzi o chrześcijan, to szczególnie elity administracyjne chrześcijaństwa bardziej poważają swoją religię, aniżeli rządy muzułmańskie islam i chrześcijaństwo odgrywa szczególną rolę w ich polityce. [Należy zwrócić uwagę na to, że te tezy Saida Nursiego pochodzą z pierwszej połowy XX wieku – tłum.]. Poza tym chrześcijanie odkryli boskie prawa rządzące wszechświatem, nawet jeśli nazywają je prawami natury – i stosują się do nich. To wszystko przyczyniło się do tego, że chrześcijanie (i żydzi) przez ostatnie trzy wieki cieszą się w pewnym stopniu przewagą nad muzułmanami.

[25]Fragment sury do wersetu 175 zajmuje się bitwą pod Uhud, postawą hipokrytów w czasie wojny, jej konsekwencjami i nauką, jaką należy z tego wyciągnąć. Zwycięstwo pod Badr zaalarmowało siły nieprzyjacielskie w Arabii. Muzułmanie żyli w niepewności i spotkali się z gniewem większości sąsiadujących społeczności. Kurajszyci tymczasem wciąż cierpieli z powodu klęski pod Badr. Ich żony i córki opłakiwały zabitych wojowników i zachęcały tych, którzy przeżyli, do odwetu. Toteż wysiłki żydów, zmierzające do podsycenia u Kurajszytów pragnienia zemsty, padły na niezwykle podatny grunt. Ostatecznie Kurajszyci w sile 3000 wojowników, w tym 700 zbrojnych i 200 kawalerzystów, zaatakowali Medynę. Prorok Muhammad, powiadomiony o marszu nieprzyjaciela na Medynę, zwołał naradę w celu omówienia sposobu działania. Wiedział, że armia mekkańska dążyła do stoczenia bitwy na otwartym polu, sam jednak chciał stawić wrogowi czoła w Medynie. Gdyby muzułmanie zdecydowali się na takie rozwiązanie, to Mekkańczycy nie podołaliby długiemu oblężeniu. Jednak młodsi wojownicy, którzy nie brali udziału w bitwie pod Badr i pragnęli męczeństwa, chcieli zmierzyć się z wrogiem poza Medyną. Wysłannik Boży ostatecznie przystał na to, tym bardziej, że w końcu domagała się tego większość muzułmanów (Ibn Hiszam, 3:64-67). Prorok wyruszył zatem z tysiącem wojowników ku Uhud, które jest wzgórzem pochodzenia wulkanicznego, położonym ok. 10 km od peryferii Medyny. Kiedy jednak byli już w połowie drogi, nagle zawrócił przywódca hipokrytów, wraz z 300 ludźmi. To zdarzenie, mające miejsce tuż przed bitwą, spowodowało takie zakłopotanie i zamieszanie, że plemiona Banu Salama i Banu Haritha chciały się wycofać. W końcu jednak udało się je przekonać, by pozostały. Wysłannik Boży poszedł naprzód wraz z pozostałymi 700 ludźmi, a kiedy już byli na miejscu, rozmieścił ich u podnóża góry Uhud, tak że góra Uhud była za nimi, a armia mekkańska – przed nimi. Nieprzyjaciel mógł dokonać ataku z zaskoczenia tylko ze strony jednego przejścia górskiego. Prorok pozostawił tam 50 łuczników pod dowództwem Abdu’llaha ibn Dżubajra. Wydał mu rozkaz bronienia dostępu do tego miejsca i nie ruszania się z niego pod żadnym pozorem. Dodał: „Nawet gdybyście zobaczyli, jak ptaki odfruwają z waszym mięsem, to nie wolno wam opuszczać tego miejsca” (al-Buchari, „Dżihad”, 164). Mus’ab ibn Umajr był chorążym i niósł sztandar, Zubajr ibn Awwam dowodził jazdą, a Hamza zwany „Lwem Boga” – piechotą. Oddziały były gotowe do walki. Dla zachęcenia swoich Towarzyszy Prorok wyciągnął miecz i rzekł: „Kto chciałby zdobyć ten miecz w zamian za to, co mu (mieczowi) się należy?”. Abu Dudżana zapytał: „A co mu się należy?”. Wysłannik odrzekł: „Walczyć nim, aż się połamie” (Muslim, „Fadail as-Sahaba”, 128). Abu Dudżana wziął ów miecz i walczył nim. Sa’d ibn Abi Wakkas i Abdu’llah ibn Dżahsz modlili się do Boga o to, by mogli zmierzyć się z najsilniejszym wrogiem.

[26]Warto zauważyć, że to napomnienie pojawia się podczas omawiania spraw wojny. Koran ma do świata i życia w nim podejście holistyczne, a nie fragmentaryczne. Bóg nie uznaje rzeczy dotyczących jednostek za oddzielne od kwestii zbiorowych, społecznych. Podobnie nie traktuje spraw społecznych w oddzieleniu od ekonomii ani też nie separuje ekonomii od duchowości i spraw wewnętrznych państwa, takich jak edukacja i bezpieczeństwo, bądź od spraw zagranicznych. Żaden z tych problemów nie może być postrzegany jako niezwiązany z innymi. Przy takim podejściu lichwa nie jest już jedynie sprawą ekonomii, gospodarki, jest głęboko powiązana z życiem tak jednostki, jak i społeczeństwa. Dotyka zarówno duchowej, jak i moralnej natury poszczególnego człowieka, a także jego uczestnictwa w społecznym i gospodarczym życiu społeczeństwa. Dlatego lichwa ma znaczący wpływ na stosunek człowieka do wojny, która wymaga pozbycia się z serca egoizmu i przywiązania do świata. Lichwa niszczy społeczną solidarność i pragnienie wzajemnego wspierania się, podminowując jednocześnie zaufanie w obrębie wspólnoty – a to są czynniki mające ogromny wpływ na sukces w czasie wojny. Ten werset zatem, pozornie oddzielony tematycznie od innych, jest dokładnie tam, gdzie powinien. Znajdujemy w nim ostrzeżenie, że zamiast czynić nasz ograniczony umysł bądź rozum „sędzią” w odniesieniu do Koranu, powinniśmy – przeciwnie – „zaprojektować” nasz system myślenia w zgodzie z Koranem. Góra Uhud (fot. H. Akarsu)

[28]W pierwszym etapie bitwy pod Uhud mojemu ludowi, gdyż oni nie wiedzą (że głopokonali nieprzyjaciela tak łatwo, że Abu szę prawdę)” (Qadi Ijad, 1:78-79). Pogłoski o Dudżana, walczący mieczem otrzymanym śmierci Wysłannika Bożego osłabiły morale od Proroka, wdarł się w głąb armii mekkańwielu wojowników muzułmańskich. Pomiskiej. Wszyscy, którzy nieśli sztandar wromo niezwykłej waleczności niektórych z ga, zostali po kolei zabici. Armia muzułmańska rzuciła się na nieprzyjaciela i niemal go nich: Alego, Abu Dudżany, Sahla bin Hunajrozgromiła. fa, Talha ibn Ubajdullaha, Anasa ibn Nadra i Abdullaha ibn Dżahsza, całkowita klęKiedy jednak wrogie oddziały zaczęły ska zdawała się nieunikniona. Wtedy jednak uciekać, muzułmanie przystąpili do zbieraKa’b ibn Malik, który zauważył, że Prorok nia łupów. Łucznicy, czuwający na przejżyje, zawołał: „Muzułmanie! Radosna wieść ściu górskim, zauważyli to i stwierdzili: Ibn Kami’a zabił Mus’aba ibn Umajdla was! Tutaj jest Wysłannik!” Rozproszeni Towarzysze pospieszyli ku swemu Wodzowi, osłonili go i eskortowali w bezpieczniejsze miejsce na górze Uhud.

[29]Ten werset stwierdza ważny aspekt ludzkiej psychologii: jeśli jakaś osoba jest stale doświadczana niepowodzeniami i nieszczęściami, to jedno nieszczęście wymazuje w jej pamięci drugie. To wzmacnia człowieka w obliczu trudności i pozwala mu zrozumieć, że nie należy popadać w rozpacz z powodu tego, co tracimy na tym świecie bądź ze względu na nieszczęścia, jakie wiernego dotykają. Nie należy jednak nadmiernie cieszyć się z sukcesów. Choć nieszczęścia nieraz dotykają wiernego wskutek jego własnych grzechów i błędów, to przecież towarzyszą im pewne nagrody. Bóg przebacza na przykład ludzkie grzechy, co pomaga wierzącym przetrwać ciężkie chwile i poznać prawdziwą naturę życia doczesnego. Przy tym od wiernego wymagana jest wytrwałość; powinien on także ustrzec wiarę i zaufanie do Boga.

[27]Jak wspomnieliśmy w Przedmowie, oko„Bóg rozgromił wroga, a nasi bracia zbieraliczności, w jakich został objawiony dany ją łupy. Dołączmy do nich!” Abdu’llah ibn werset, mają duże znaczenie dla jego poprawDżubajr przypomniał im rozkaz Proroka, nego zrozumienia. Pozwalają one uniknąć oni jednak powiedzieli: „Prorok kazał nam niewłaściwej interpretacji i pominięcia ważtak czynić, nie znając wyniku bitwy”. Nienych aspektów poszczególnych ajatów. mal wszyscy opuścili swoje stanowiska i rozPowyższy werset na przykład nie pozwala pierzchli się, by brać łupy. Chalid ibn Walid, na okazywanie posłuszeństwa niewiernym. wówczas jeszcze niemuzułmanin i dowódJednak ów zakaz jest względny i jego stoca jazdy mekkańskiej, wykorzystał tę okasowanie zależy od czasu i okoliczności. Poza zję, by poprowadzić ludzi dookoła góry tym werset, o którym mowa, powiązany jest Uhud i zaatakować muzułmanów od flanki z wersetami poprzedzającymi i następującypoprzez górskie przejście. Osłabione oddziami po nim. ły Abdullaha ibn Dżubajra nie były w staPo bitwie pod Uhud hipokryci i żydzi nie go powstrzymać. Uciekający wojownicy zaczęli głosić propagandę, że gdyby Muhamnieprzyjaciela mogli teraz powrócić i przypumad był prawdziwym Prorokiem, to nie spościć atak od frontu. W ten sposób losy bitwy tkałoby go niepowodzenie. Usiłowali przekoobróciły się przeciwko muzułmanom. Obynać muzułmanów do powrotu do stanu niedwa ataki wroga wywołały ogromne zamiewiary. Muzułmanie z Medyny, do których szanie w ich szeregach. Mekkańczycy z wielskierowany był ten werset, rozumieli jego ką zaciętością usiłowali Proroka schwytać szczególne znaczenie. W przekładzie wymaga bądź zabić, przy równej zaciętości muzułmaon dodatkowych wyjaśnień. Nie wolno nam nów. W tej walce poniosło śmierć męczeńprzy tym zapomnieć, że znaczenia, konotacje ską wielu dzielnych Towarzyszy Wysłannika i przykazania zawarte w wersecie nie są ograBożego, w tym Hamza. niczone jedynie do okoliczności objawienia. Reguła zarówno interpretacji koranicznej, ra, chorążego, który walczył naprzeciwko jak i islamskiej jurysprudencji mówi: fakt, Wysłannika. Przypominał on z wyglądu i że werset był objawiony w określonych okobudowy ciała Proroka, co skłoniło Ibn Kamilicznościach, nie koliduje z tym, by zawarta ’ę do ogłoszenia, iż zabił Proroka. Tymczaw nim reguła miała znaczenie i obowiązysem sam Prorok został raniony mieczem i wanie ogólne. kilkoma kamieniami. Spadł na ziemię i krwawiąc westchnął do Boga: „O Panie, wybacz

[30]Niniejszy werset daje trzy ważne nauki w odniesieniu do Boskiego Przeznaczenia i wolnej woli człowieka: 1) Pod pewnym względem Przeznaczenie jest tożsame z Boską Wiedzą. Uprzednia znajomość rzeczy wcale nie oznacza, że jakieś zdarzenie zostaje wymuszone. Bóg zawczasu wie, jak poszczególne osoby wykorzystają swoją wolną wolę i określa ich los. 2) Opatrzność obejmuje przyczynę i skutek jednocześnie; nie ma dwóch oddzielnych „przeznaczeń” dla przyczyny i skutku. Jeśli Bóg przeznaczył dla człowieka śmierć w bitwie, uwzględniając oczywiście to, w jaki sposób ów człowiek użyje swojej wolnej woli, to on wyruszy na pole bitwy i zostanie zabity. 3) Przeszłość i wszelkie nieszczęścia muszą być rozpatrywane z punktu widzenia Przeznaczenia. Musimy czerpać z nich naukę, lecz nie powinniśmy spędzać czasu na próżne żale z ich powodu ani też oskarżać się wzajemnie o ich spowodowanie. Werset niniejszy poucza nas również, że jeśli decyzja podjęta po konsultacji nie przynosi oczekiwanego rezultatu, to nie powinniśmy poddawać krytyce ani jej, ani rady, która tak doradzała.

[31]Jeżeli na skutek niezamierzonych błędów nie udaje się przedsięwzięcie, które zostało rozpoczęte w dobrej wierze, przywódca powinien wykazać się łagodnością wobec jego uczestników: • Prorok, niech będzie z nim pokój i błogosławieństwo, zasięgał porady swoich Towarzyszy, jak zmierzyć się z nieprzyjacielem nadciągającym pod Uhud. Młodzi wojownicy, którzy stanowili większość, opowiadali się za wyjściem z miasta na spotkanie nieprzyjaciela. Starsi byli temu przeciwni i w końcu ich przekonali. Kiedy jednak przyszli do Proroka, by go o tym poinformować, on już miał nałożoną zbroję. Odpowiedział: „Kiedy Prorok założy zbroję, to już jej nie zdejmuje” (Al-Buchari, I’tisam, 28). • Choć jednym z powodów niepowodzenia pod Uhud była decyzja o wyjściu z miasta w pole, podjęta pod naciskiem młodszych wojowników, to jednak Bóg wciąż zaleca zasięganie rady przed podejmowaniem rozstrzygnięć. • Bóg w Koranie wykorzystuje wydarzenia historyczne dla dania pewnej nauki, ostrzeżenia i nowego prawa.

[32]Niepowodzenie muzułmanów można wyjaśnić następująco: • Muhammad, Wysłannik Boży i dowódca wojowników muzułmańskich, był zdania, że należy bronić się w Medynie, a nie poza nią. Młodsi Towarzysze, niedoświadczeni i podekscytowani konfrontacją w bitwie napierali, żeby wyjść z miasta. To był błąd. • Łucznicy, pozostawieni w celu ochrony armii, opuścili swoje posterunki. Niewłaściwie zinterpretowali rozkaz wydany przez Proroka, by nie opuszczać swoich pozycji i pospieszyli zdobywać łupy. • 300 hipokrytów – jedna trzecia armii – zdezerterowało i powróciło do Medyny. Podminowało to morale plemion – Banu Salama i Banu Haritha, które z wielką trudnością udało się przekonać, by pozostały. • Niektórzy wierni sądzili, że tak długo, jak Prorok jest z nimi i cieszą się łaską swego Pana, są niezwyciężeni. Jednak to niepowodzenie nauczyło ich, że pomoc Boga przychodzi, jeśli sami wierni włożą poważny wysiłek w swoje sprawy. Wymaga to, poza oddaniem i pobożnością, również rozwagi, strategii i wytrwałości. Poza tym świat jest miejscem próby. • Wszelkie sukcesy i triumfy zależą od Boga. Nie można ich przypisywać swoim dokonaniom. Jeśli zwycięstwo pod Badr spowodowało, że niektórzy muzułmanie zaczęli odczuwać zbytnią dumę i przypisywali sukces swojej roztropności, odwadze bądź uzbrojeniu, to mogło to przyczynić się do niepowodzenia pod Uhud. • Dodatkowe wyjaśnienie jest takie, że Bóg pozwolił, by – jak to ujął Said Nursi – Towarzysze z przyszłości pokonali Towarzyszy obecnych. A pośród wojowników mekkańskich znajdowało się wielu późniejszych wybitnych muzułmanów: Chalid ibn Walid, Ikrima ibn Abi Dżahl, Amr ibn al-As, Ibn Hiszam i inni (zob. Lemalar, 28).

[33]Po doznanym przez muzułmanów niepowodzeniu pod Uhud nieprzyjacielska armia skierowała się w drogę powrotną ku Mekce. Wysłannik Boży jednak obawiał się, że może powrócić i zaatakować Medynę. Z tego względu na drugi dzień po bitwie nakazał tym, którzy w niej walczyli, zebrać się i obserwować nieprzyjaciela. Większość odniosła rany i obrażenia, niektórzy nawet nie mogli wstać o własnych siłach i trzeba ich było nieść. Ci jednak, którzy byli jeszcze w stanie walczyć, podążyli z Wysłannikiem do Hamra al-Asad, miejscowości odległej ok. 12 km od Medyny. Tymczasem oddziały nieprzyjacielskie zatrzymały się i debatowano nad atakiem na Medynę. Czujki wroga niebawem zauważyły wojowników muzułmańskich. Wiadomość o gotowości muzułmanów do walki, pomimo tak niedawnej klęski, przesądziła o rezygnacji Mekkańczyków z planowanej ofensywy (Ibn Hiszam, 3:240-242).

[34]Wracając z bitwy pod Uhud, Abu Sufjan wyzwał muzułmanów na następną potyczkę pod Badr w kolejnym roku. Kiedy jednak nadszedł wyznaczony czas, Abu Sufjana opuściła odwaga. Dla zachowania twarzy wysłał do Medyny agenta Nu’ajma ibn Mas’uda, w owym czasie jeszcze politeistę, by rozsiewał pogłoski, jakoby Kurajszyci czynili wielkie przygotowania wojenne i zbierali dużą armię, której nie oparłby się nikt w całej Arabii. Prorok tymczasem dotarł pod Badr z tysiącem pięciuset wojowników – i nie zastał tam wroga. Pozostał jednak w tym miejscu przez osiem dni, czekając na oddziały nieprzyjacielskie, które wszelako się nie pojawiły. W takiej sytuacji Prorok wraz z wojownikami powrócili do Medyny. To wydarzenie zostało nazwane Badr al-Sughra (mniejsza bitwa pod Badr).

[35]Nie sposób znaleźć tej relacji pomiędzy Bogiem a Jego sługą w innych religiach: wiara w Jedynego Boga, skłanianie się tylko przed Nim; zarówno lęk przed Nim, jak i miłość do Niego; oswobodzenie ze strachu przed innymi mocami – ludźmi, szatanem, śmiercią, tzw. siłami natury i (złymi) duchami, a oprócz tego wyzwolenie z pęt wszelkich rodzajów bezowocnej, pustej miłości. Ten, kto służy Bogu, jest sługą, nie poniża się jednak do tego, by służyć choćby największym spomiędzy istot stworzonych. Ludzie wierzący są pokorni, ale dobrowolnie korzą się tylko przed Bogiem, nigdy nie wykraczając poza to, czego On dozwolił. Są świadomi swej słabości, lecz niezależni od wszelkich stworzeń. Polegając na nieskończonej Mocy swego Pana – są potężni Jego Mocą. Ich bojaźń Boża sprawia, że nie lękają się nikogo ani niczego innego, i przybliża ich do Stwórcy.

[36]Jak już wspominaliśmy poprzednio, wyrażenia koraniczne, określające takie działanie Boga i sprawiające wrażenie, jakoby Bóg chciał zguby pewnych osób, muszą być rozpatrywane zgodnie z Jego prawem stworzenia i funkcjonowania wszechświata oraz indywidualnym i społecznym życiem ludzi. Prawa ustalone przez Boga są przestrzegane dobrowolnie bądź też są ignorowane przez ludzi, za co otrzymają nagrodę lub poniosą karę. Powyższy werset mówi nam więc: „Ci ludzie wykorzystują zwłokę, której im udzielamy, jedynie po to, by wzrastać w grzechu i niegodziwości do tego stopnia, że zasługują na karę Bożą”.

[37]Nafs (jaźń, przełożona tutaj jako dusza) ma dwa znaczenia: 1) jaźń istoty żyjącej, zarówno transcendentna i niematerialna, jak i duchowa i cielesna; 2) potencjał, który jest źródłem bądź mechanizmem życia doczesnego, posiadany przez ludzi i dżiny. Dlatego fraza: Każda dusza musi zakosztować śmierci, dotyczy dusz, jaźni ludzi i dżinów. To znaczenie potwierdza także kontekst. Z wersetu tego wnosimy, że część istoty żyjącej zakosztuje śmierci, ale ona sama nie umrze na wieki. Ciało niszczeje, dusza zaś przechodzi żywa do innego świata. Jednakże werset Przemija wszystko, za wyjątkiem Jego „Oblicza” (Jego wiecznotrwałej Istoty i tego, co czynione jest dla uzyskania Jego akceptacji) (28:88) implikuje, że istoty duchowe, takie jak np. anioły, również zakosztują śmierci, nawet jeśli będzie to jedynie chwila. Mamy wszakże następujący werset: Zadmą w Trąbę i wszyscy ci, którzy są w Niebiosach i wszyscy ci, którzy są na Ziemi, padną martwi – za wyjątkiem tych, których Bóg zechce oszczędzić (39:68). Tak więc Bóg, jeśli zechce, pozwoli pewnym istotom żyć bez doświadczenia śmierci. Bóg wie najlepiej.