[2]Werset niniejszy przytacza trzy źródła, na których należy się oprzeć, aby zdobyć właściwą wiedzę o Bogu. Są to: (1) wiedza zdobyta poprzez studiowanie w świetle Objawienia tego, co stworzone i poprzez dyscypliny duchowe; (2) prawdziwe przewodnictwo, czyli Boskie Objawienie bądź inspiracja, albo też przewodnictwo wspomniane w 4:69; a wreszcie (3) Księga Boga, która oświeca umysły i serca.

[3]Zamachszari, autor al-Kaszszaf, pisze, że wspomniani w wersetach 8 i 9 dyskutujący o Bogu to zepsute, buntownicze i złośliwe szatany z wersetu 3, a spierający się z wersetu 3 to ci, którzy za nimi podążają.

[4]Niniejszy werset wzmiankuje trzy główne grupy wierzących. Pierwsza grupa to prawdziwie wierzący, którzy idą za Prorokiem Muhammadem, niech będzie z nim pokój i błogosławieństwo Boże. To również prawdziwi spadkobiercy wszystkich poprzednich proroków. Druga grupa składa się z czterech podgrup. Są to: Żydzi, tzn. ci, którzy zredukowali swą objawioną przez Boga religię do religii plemiennej lub narodowej, a Boga do bóstwa, „należącego” wyłącznie do jednej rasy. Zaprzeczali również życiu wiecznemu i zredukowali szczęście wieczne do szczęścia tego świata w tzw. „Ziemi Obiecanej”. Poza tym zmienili prawo Boże. Sabejczycy to albo ci, którzy twierdzili (i twierdzą), że są zwolennikami proroka Jana (Chrzciciela), albo ci, którzy oddawali cześć ciałom niebieskim i twierdzili, że wyznają religię proroków Seta i Henocha. Obydwie grupy żyły (i żyją) w północnym Iraku. Wspomniani tutaj chrześcijanie to ci, którzy – choć byli zwolennikami Jezusa (pokój z nim) – to jednak zniekształcili jego religię, przypisując Bogu syna lub twierdząc, że Jezus jest wcielonym Bogiem, i przypisywali boskość Dziewicy Marii, a także Duchowi, który zapowiedział jej syna. Zapożyczyli do swej religii także szereg innych doktryn pogańskich. Nazwa „magowie” – Madżus odnosi się do „czcicieli ognia” w Persji. Wierzą oni w istnienie Boga dobra i światła oraz Istoty Złej, Ducha Ciemności. Twierdzą, że są zwolennikami doktryny Zaratusztry (Zoroastra). Tych, którzy są żydami i chrześcijanami, Koran traktuje jako Ludzi Księgi. Wysłannik Boży i jego Towarzysze, opierając się na tym wersecie, traktowali również Sabejczyków i Zaratusztrian jako Ludzi Księgi. Trzecia grupa składa się z politeistów, którzy nie kierują się żadną Boską Księgą, ani nie powołują się na żadnego proroka. Chociaż wielu spośród nich wierzy w pewien sposób w Boga jako Stwórcę wszechświata, to jednak przyjęli oni i oddawali cześć wielu bóstwom, wyobrażanym zwykle w postaci posągów.

[5]Przyczyną, dla której wyodrębnionych zostało tutaj „wiele spośród istot ludzkich”, chociaż są one przecież włączone do ogólnej kategorii wszystkich tych, „którzy są w niebiosach i wszystkich, którzy są na ziemi”, jest to, że wszystkie istoty ludzkie „padają na twarz” przed Bogiem w tym znaczeniu, że nie są w stanie ominąć Bożych praw „natury” albo stworzenia, ani też sposobu, w jaki funkcjonują wszechświat i istoty żywe: przychodzenia na świat i opuszczania go, istnienia poszczególnych ras itp. Jednakże wielu ludzi poddaje się Bogu dobrowolnie: wierzą w Niego i oddają Mu cześć, żyją również wedle Jego przykazań.

[6]Bóg jest całkowicie wolny co do Swej Woli i postępowania. Mimo to w swym rozstrzyganiu spraw ludzkich uwzględnia ludzkie wybory, działania i intencje. Jak to stale wskazujemy w niniejszych przypisach, dobry przykład relacji pomiędzy absolutną Wolą Boga a wolą człowieka oraz osądu istot ludzkich zawarty jest w wersetach: „Zaiste, ziemia należy do Boga i On czyni jej spadkobiercami tych, których zechce spośród Swych sług” (7:128); oraz: „Moi sprawiedliwi słudzy odziedziczą ziemię” (21:105). Wnosimy z Objawienia Bożego, że Bóg uwzględnia w swych decyzjach wybory i swobodne działanie istot ludzkich.

[7]Podobny werset i jego objaśnienie, zob. 18:31, przyp.

[8]Niniejszy werset oznacza, że tacy ludzie wierzą i oświadczając, że Nie ma boga, prócz Boga, przemawiają jedynie czystą mową i wypowiadają tylko czyste słowa, takie jak świadectwo wiary (szahada), wspominanie Boga, dawanie porad ze względu na Boga, recytowanie Koranu itp. Powstrzymują się od jakiejkolwiek próżnej, bezużytecznej, niestosownej mowy.

[9]Ostatnie dwa wersety wzmiankują pewne obowiązkowe rytuały hadżdżu, z których część została już wspomniana w 2:196-203. Po przybyciu do miqat (którejkolwiek ze stacji przeznaczonych do wejścia w stan ihram), pielgrzymi powinni się ogolić, obciąć paznokcie, wykonać ghusl albo łudu i użyć jakichś perfum. Mężczyźni ubierają specjalne szaty pielgrzyma, zwane także ihram, gdyż są one symbolem wejścia w stan ihram. Kobiety nie zakładają specjalnego stroju. Przed rozpoczęciem hadżdżu należy złożyć modlitwę składającą się z dwu rakatów (jednostek modlitewnych) i wyrazić swoją intencję odbycia hadżdżu albo umry (umra – mniejsza pielgrzymka), albo hadżu i umry. Założenie ihramu i wyrażenie intencji odbycia hadżdżu lub umry to zasadnicze elementy rytuałów pielgrzymkowych, które bez tych dwu są nieważne. W stanie ihram pielgrzymi muszą unikać kontaktów płciowych i wszystkiego, co do nich prowadzi; kłótni i swarów, zawierania związków małżeńskich i uczestniczenia w ceremoniach ślubnych. Mężczyźni nie mogą nosić ubrań szytych ani butów, które przykrywają stopę powyżej kostek, przykrywać głów i (zarówno kobiety, jak i mężczyźni) – twarzy, używać perfum, obcinać paznokci, polować, zabijać zwierząt, a także ucinać drzewa i kosić trawy w obrębie świętych dzielnic Mekki. Przed świtem pierwszego dnia święta Eid al-Adha (Święto Ofiarowania) pielgrzymi, którzy już dopełnili obowiązku łakfa (wakfah) (przebywania przez pewien czas) w Arafat po południu dziewiątego dnia miesiąca Dhu’l Hidżdża (wigilia święta) oraz w Muzdalifa kolejnej nocy, powinni powrócić do Miny (Mina) po zebraniu kamyków w Al-Muzdalifa. Po wschodzie słońca muszą rzucić siedem kamyków na Dżamrat al-Akaba. Następnie składają ofiarę, obcinają włosy, zdejmują ihram i wracają do swego życia codziennego, za wyjątkiem współżycia płciowego ze swoją żoną. Z kolei udają się do Ka’by w celu wykonania obowiązkowego okrążenia powitalnego (tałaf) – zasadniczej części pielgrzymki. Zaleca się wykonanie tego tałafu pierwszego dnia Eid al-Adha, można odbyć go jednak także w dwa następne dni. Po nim, jeśli obydwoje pielgrzymów: mąż i żona, obcięli już włosy i zdjęli ihram, współżycie płciowe jest dozwolone. Jeśli pielgrzymi odbywają hadżdż tamattu (łączą w trakcie hadżdż i umrę z przerwą), to muszą wykonać po wspomnianym okrążeniu (tałaf) sa’j. Ci zaś, którzy wykonują hadżdż kiran (qiran), kombinacja hadżdżu i umry bez przerwy pośrodku, w jednym stanie ihram, albo ifrad (jedynie hadżdż), nie muszą wykonywać tego drugiego sa’i, o ile wykonali sa’i i tałaf po swoim przybyciu do Mekki. Pielgrzymi muszą teraz powrócić do Mina i spędzić tam trzy dni Eid al-Adha. Po południu drugiego i trzeciego dnia (Dhu’l Hidżdża 11 i 12) rzucają siedem kamyków na każdy z trzech dżamratów, rozpoczynając od dżamrat al-Ula, a następnie dżamrat al-Wusta i dżamrat al-Akaba. Przy każdym rzuceniu kamykami wychwalają Boga i po rzuceniu kamykami w dwa pierwsze dżamraty zanoszą modlitwy za siebie, za swoich rodziców i krewnych, a także za wszystkich muzułmanów. Jeśli pielgrzymi pragną zostać w Mina również czwartego dnia Eid al-Adha, to w takim przypadku rzucają w dżamraty kamykami przed południem. Po powrocie do Mekki ci pielgrzymi, którzy mają zamiar wrócić do swojego kraju, muszą wykonać tzw. Okrążenie (tałaf) pożegnalne. Następnie powinni się udać do źrólub też uczynił, albo też zaakceptował, będąc dła Zamzam i wypić z jego wody tyle, ile to pośród swych Towarzyszy. Sunna stanowi możliwe. Wówczas udają się do Al-Multaźródło prawodawstwa poprzez swe nakazy zim, wycierają swe twarze i tors, dotykają i zakazy i ustala zasady związane z ustananakrycia Ka’by, modlą się i wznoszą prośby wianiem wszystkich powinności religijnych. do Boga. Z tym, że czynności związane z AlOkreśla również, co jest zabronione, a co jest -Multazim i nakryciem Ka’by, nie należą do dozwolone. Nie wolno nigdy zapomnieć, że obowiązkowego rytuału pielgrzymkowego. także Sunna oparta jest na Bożym Objawieniu. Wysłannik „nie mówi od siebie, ze swego

[10]Werset ten odnosi się do przykazań, któpragnienia; to (co wam głosi) jest Objawiere zabraniają spożywania padliny, krwi, która niem mu przekazywanym” (53:3-4). wypłynęła ze zwierzęcia, tzn. innej, aniżeli ta, która pozostała w żyłach organów takich, jak cja rytualna) może być wykonywana wodą płuca czy śledziona; mięso wieprzowe, a także morską, Wysłannik oświadczył: „Woda mortakie mięso zwierzęcia, podczas zabijania któska jest czysta, a martwe zwierzęta z morza rego wypowiedziano imię inne niż Boga lub wolno spożywać” (Abu Daud, „Tahara”, 41; też nie wypowiedziano imienia Boga (6:145; Tirmidhi, At-Tirmidhi, „Tahara”, 52). To 16:115). Nie tylko te rodzaje mięsa zwierzęcestwierdzenie stało się podstawą wielu przego są zabronione. Rzeczy zabronione, wspopisów prawnych. Jednym z nich jest to, że mniane w obu wersetach, należą jedynie do Koran generalnie zabrania spożywania zwiezwierząt domowych: owiec i bydła. Na podrząt, które zmarły w sposób naturalny i nie stawie Objawienia Wysłannik Boży poinforzostały zabite zgodnie z regułami obowiązumował nas także o innych zakazanych zwiejącymi w islamie. Sunna, wychodząc od tej rzętach. Drugim, poza Koranem, źródłem zasady ogólnej, zezwala na spożywanie zwieprawa muzułmańskiego jest Sunna. Zawierząt morskich, które zmarły w morzu. ra ona wszystko to, co jest związane z prawem religijnym: to, co Wysłannik powiedział W odpowiedzi na pytanie, czy łudu (abluZob. także 6:145, przyp.

[11]Rozważając niezwykle treściwe porównaihram w określonym miejscu (miqat) albo też nie, zawarte w tym wersecie, możemy je rozwykonanie sa’i) lub naruszający ważne ograbudować w sposób następujący: niczenia, związane ze stanem ihram, czy też Będąc wiernymi o czystej wierze w Boga świętość Haram (świętego obszaru) Mekki, (hanifami), nieprzypisującymi Mu żadmuszą złożyć ofiarę. nych współtowarzyszy. Kto przypisuje Bogu współtowarzyszy (wygląda tak), jak gdyby szym zwierzęciem ofiarnym jest owca albo spadł z niebios (wyżyny rozwoju człowieka) kozioł. Można również złożyć w ofierze wieli pochwyciły go ptaki (ludzie sprowadzający błąda i krowę. Pielgrzymi muszą złożyć w na złą drogę i wszystkie siły sataniczne), i ofierze wielbłąda, jeśli wykonują tałaf w stawykorzystują go – każdy dla swojej własnej nie większej nieczystości rytualnej (dżunub), korzyści, albo też wiatr (pożądania, szkodlia także jeśli są w okresie menstruacji lub wych wyobrażeń) uniósł go w odległy, bezkrwawienia poporodowego; jeśli współżyli denny rów zbłądzenia (sprawiając, że się rozpłciowo po spędzeniu dziewiątego dnia Dhutrzaskał). ’l Hidżdża na Arafat, ale przed obcięciem lub

[12]Te wersety ustalają zasady składania ofiazgoleniem (mężczyźni) włosów; lub też przyry ze zwierząt i usuwają nieporozumienia, rzekli złożyć w ofierze wielbłąda. jakie funkcjonowały pod tym względem w okresie przedislamskim. Złożenie ofiary (z spełniać następujące warunki: owcy, kozła, wołu oraz wielbłąda – przez siedmiu ludzi) stanowi obowiązek każdego rok albo być tak tłusta i zdrowa jak jednodorosłego muzułmanina, posiadającego nisab roczna, jeśli jest młodsza, ale ma więcej niż (wymagany) stan majątku. Różnica pomięsześć miesięcy. Wielbłąd musi mieć co najdzy płaceniem zakatu a złożeniem ofiary jest mniej pięć lat, krowa – dwa lata, a kozioł – taka, że zakat musi być płacony, jeśli dana jeden rok. osoba posiadała majątek albo pieniądze przez jeden rok, podczas gdy w przypadku obonie może mieć tylko jednego oka, nie może wiązku złożenia ofiary wystarczy, że osoba utykać ani być bardzo chude lub słabe). posiada dane pieniądze lub jakieś inne dobra tylko przez jeden dzień. Ofiara musi zostać być złożona w określonym czasie: złożona jednego z pierwszych trzech dni Eid al-Adha. pielgrzymkę, czy nie, ofiara musi być złożona Sk ă adanie ofiary podczas had Ľ w którymś z trzech dni Eid al-Adha. d Ľ u. Pielgrzymi wykonujący hadżdż qiran i hadżdż tamattu, a pomijający jakiś akt oboprzyrzeczenia, jako ekspiacja za grzechy, albo wiązkowy (np. rzucanie kamyków, nałożenie Zwierz Ú ta ofiarne. NajpowszechniejWarunki ofiary. Zwierzę ofiarne musi Jeśli jest to owca, to musi mieć jeden Zwierzę musi być zdrowe i bez skazy (np. Czas sk ă adania ofiary. Ofiara musi Niezależnie od tego, czy ktoś odbywa Ofiara składana w celu wywiązania się z nadobowiązkowy akt czci mogą być składane w dowolnym czasie w ciągu roku. Miejsce sk ă adania ofiary. Ofiara, która ma być złożona w czasie hadżdżu, czy to obowiązkowa (ładżib), czy dobrowolna, musi być złożona w obrębie świętych miejsc Mekki. Kto musi z ă o Ľ y È w ofierze zwierz Ú? Ten, kto zabija zwierzę, musi być muzułmaninem albo należeć do Ludu Księgi (być chrześcijaninem albo żydem). Przed złożeniem ofiary musi wypowiedzieć Bismillah, gdyż nie wolno spożywać mięsa zwierzęcia zabitego przez ateistę, agnostyka, apostatę albo też człowieka, który celowo nie wypowiada Bismillah. Spo Ľ ywanie mi Ú sa ze zwierz Ú cia z ă oĽ onego w ofierze. Bóg nakazuje muzułmanom zjadanie mięsa ze zwierząt złożonych w ofierze: jedzcie z ich mięsa i nakarmcie potrzebujących, którzy (nie proszą o nic, lecz) żyją zadowoleni (ze swego losu), i takich, którzy proszą z właściwą pokorą (22:36). Zaleca się spożyć 1/3, 1/3 przekazać biednym, a pozostałą część – krewnym i przyjaciołom. Ten nakaz stosuje się zarówno do ofiary obowiązkowej, jak i dobrowolnej. Nie wolno natomiast spożywać samemu mięsa ze zwierzęcia ofiarowanego jako wypełnienie przyrzeczenia, gdyż całe to mięso musi zostać przekazane biednym i potrzebującym. Skóra ofiarowanego zwierzęcia może być po wygarbowaniu wykorzystana jako dywanik lub w jakiś inny sposób, albo oddana w akcie dobroczynności. Nie wolno jej jednak sprzedawać.

[14]Słowem przełożonym tutaj jako „rozudza i miłość Boga, a także duchowe przyjemmowania (i dotarcia do prawdy)” jest aql. ności stanowią cel, jaki wierny ma osiągnąć Dosłownie oznacza ono szukanie schroniedzięki owej zdolności. nia, trzymanie się czegoś mocno, poszczenie i zachowanie czegoś. Jako zdolność, opisywaczłowieka wedle jego jakości, gdyż serce stane jest jako siła duchowa, która zachowuje i nowi swego rodzaju fortecę dla wielu zdolutrzymuje człowieka dzięki wiedzy i chroni ności fundamentalnych dla życia duchowego od zbłądzenia. Jednakże Koran nie stosuje go i dla ludzkości: rozumu, wiedzy, wiedzy o słowa aql na określenie oddzielnej zdolności, Bogu, intencji, wiary, mądrości i bliskości do lecz jako funkcję albo akt serca. Czasownik Boga. Jeśli serce żyje, to „żyją” również i te ten używany jest zatem w dwóch formach zdolności, jeśli zaś serce jest chore, to także (A-Qa-La - ya’qilu -) ‘aqlan i ta’aqqul. Oznaim trudno zachować zdrowie. cza to myślenie, wnioskowanie, docieranie do konkluzji przy użyciu serca. na jest krwią, która płynie w jego żyłach; W terminologii koranicznej „serce” oznarefleksja, samokontrola i samokrytyka stanocza duchowy aspekt serca, które jest ośrodwią fundament jego przetrwania. Serce niekiem wszystkich emocji, a także zdolności wierzącego jest martwe; serce wierzącego, (intelektualnych i duchowych), takich jak które nie praktykuje – umiera, a serce wiepostrzeganie, świadomość, odczuwanie, rozurzącego, który praktykuje, ale nie zastanamowanie oraz siła woli. wia się nad sobą, nie kontroluje swego postęPrawdziwa natura człowieka zawarta jest powania ani nie czyni rachunku sumienia, w jego sercu. To w relacji z tym duchowym wystawione jest na wiele duchowych niebezi intelektualnym aspektem bytu istota ludzka pieczeństw i chorób (Key Concepts, 22-27). jest zdolna pojmować, rozumieć i „wiedzieć”. Duch jest podstawą i wewnętrznym wymiazewnętrzny: duchowy słuch i oczy. To serce rem tej zdolności; dusza zaś (nafs) stanowi słyszy Boskie przesłanie swoimi „uszyma” jej szczyt. i dostrzega Boskie znaki swoimi „oczyma”. To do serca zwraca się Bóg i to serce podejJeśli serce duchowe jest ociemniałe albo też muje zobowiązania; to serce jest uwznioślamartwe, to chociaż człowiek słyszy i widzi – ne przez właściwe przewodnictwo albo ponijego uszy i oczy są pod względem duchowym żane przez zbłądzenie; to serce jest honoroi u Boga – głuche i ślepe (zob. także: sura 2:7, wane albo upokarzane. To serce wreszcie jest przyp.; sura 6:36, przyp.; sura 10:100, przyp.) Zarówno w Koranie, jak i w naukach reliBóg obserwuje ludzkie serce i traktuje Wiara to zdrowie serca, praktyka religijSerce posiada dwa okna otwarte na świat dziejów nie obraca się zgodnie z pragnieniami

[13]Niemal wszyscy uczeni zgadzają się, że werset 39, objawiony w pierwszym roku po Emigracji Proroka Muhammada z Mekki do Medyny (Hidżra), jest pierwszym wersetem Koranu, dotyczącym walki muzułmanów. Został objawiony po to, by zezwolić wiernym na podejmowanie walki w obronie własnej, jeśli ktoś zdecydował się toczyć z nimi wojnę. Wraz z następnymi dwoma, werset ten podaje powody takiego zezwolenia i ukazuje jego słuszność, a także efekt końcowy, jaki jest oczekiwany ze strony muzułmanów w razie zwycięstwa. Zawiera również aluzyjne ostrzeżenia. To interesujące, że wersety pozwalające wiernym walczyć, i wersety 2:190-195, które nakazują wiernym walkę, jeśli jest nieunikniona, pojawiają się w Koranie w tych samym kontekście, co hadżdż. Wynika to z chęci położenia kresu kultom bałwochwalczym w Mekce, a w sposób szczególny w Ka’bie i oczyszczenia jej ze wszystkich posągów i idoli. Przypisywanie Bogu współtowarzyszy w jakikolwiek sposób stanowi zarzewie wszelkiego chaosu na ziemi, a werset 2:193 podaje ostateczny rezultat głoszenia religii Boga: nie powinno być już na ziemi zepsucia i chaosu wynikającego z bałwochwalstwa i przypisywania Bogu współtowarzyszy, i należy uznać, że władza do organizowania życia należy do Boga. Hadżdż stanowi nie tylko symbol oczyszczenia Ka’by z idolatrii i miejsce-symbol ostatecznego panowania religii Boga, to także kulminacja wszystkich form czci, jakie obecne są w islamie. Ponadto pielgrzymka symbolizuje porządkowanie życia doczesnego według wymogów życia ostatecznego. To również próba generalna przed wydarzeniami, jakie będą mieć miejsce w Dniu Sądu Ostatecznego. Niniejsze wersety przypominają nam o istnieniu następujących faktów i zasad dotyczących zezwolenia na walkę: Zmagania wojenne nie są konieczną częścią islamu. Bóg chce, ażeby nie czcić nikogo poza Nim. Jego władza jest absolutna i żadna inna siła nie ma prawa do wykonywania absolutnej władzy nad Jego stworzeniami. Jego wysłannicy przychodzą do ludzi z takim właśnie przesłaniem. Poprzez ludzkie dzieje władze świeckie, które wykonywały nad ludźmi władzę w sposób niesprawiedliwy albo powodowały niesprawiedliwość i zamieszanie, nie starały się odpowiedzieć pozytywnie na wezwanie Boga. Gorzej jeszcze: usiłowały przeszkodzić innym w jego podjęciu i posuwały się tak daleko, że torturowały i zabijały tych, którzy głosili Przesłanie Boga, a także tych, którzy mieli odwagę je podjąć. Tej samej, bezwzględnej reakcji doświadczyli Wysłannik Boży i jego zwolennicy: musieli opuścić swą ojczyznę bez prawa do zabrania swego dobytku. Nie pozwolono im nawet żyć spokojnie i bezpiecznie w Medynie, lecz poddawano ich ciągłym szykanom. Torpedowano wszelkie ich próby odwiedzenia Mekki i samej Ka’by. W takich oto okolicznościach wierni uzyskali zezwolenie na walkę w samoobronie. Jak długo w danym kraju przeważają siły tyrańskie i areligijne, tak długo wierni nie będą mogli porządkować swego życia według Bożych przykazań. Nie będzie im też wolno wierzyć w Jedynego Boga i oddawać Mu czci, ani też cieszyć się prawem do wolności wyznawania i praktykowania swojej religii. Werset jest pod tym względem jasny: „Ci, którzy z pogwałceniem wszelkiego prawa zostali wyrzuceni z (domu i) ojczyzny jedynie z tego względu, że mówią: „Naszym Panem jest Bóg””. Władza, która dokonuje podobnych rzeczy, nie będzie respektować tego tak przecież podstawowego prawa człowieka, jakim jest wolność i swoboda wyznawania wiary. Będzie natomiast zamykać i niszczyć wszystkie budowle, w których oddaje się cześć Bogu. Historia daje tego jasne świadectwo. Jeśli wierzący mają się cieszyć władzą na ziemi, to nie wolno im nigdy zachowywać się w taki sposób, jak opisana powyżej władza. Muszą zaś wypełniać obowiązek oddawania czci Bogu, gdyż do zapobiega popełnianiu przez nich zła i prowadzi do duchowej i moralnej doskonałości. Muszą też płacić zakat (obo„zwierciadłem”, w którym odbija się Boska wiedza. Serce albo duchowy intelekt pozostawiązkowe datki na dobroczynność), tj. datje w duchowej łączności ze swoim odpowiedki, które oczyszczają ich serca z umiłowania nikiem biologicznym. Natura tej łączności majątku i eliminują lub łagodzą różnice pomiębyła przez stulecia tematem gorących dyskudzy warstwami społeczeństwa, ustanawiając sji wśród filozofów, a także uczonych muzułprzez to społeczną równowagę, sprawiedliwość mańskich. Jakikolwiek charakter miałaby mieć i pokój. Poza tym będą wspierać, promować ta łączność, nie ma wątpliwości, że w rzeczy i szerzyć wszelkie dobre uczynki, a zapobiesamej istnieje pomiędzy nimi związek. A „sergać wszelkim złym uczynkom. To oznacza, że ce” duchowe jest szczególnym bożym darem i wierni nie mogą mieć nigdy ziemskich lub osozdolnością, „centrum” człowieczeństwa i źróbistych celów w prowadzeniu walki, na przydłem wszystkich ludzkich uczuć i emocji. kład zdobywania i kolonizacji krajów, podbijania ludów, zdobywania majątków albo uzurpogijnych, etyce, literaturze i sufizmie słowo wania sobie cudzej własności. „serce” oznacza serce duchowe. Wiara, wie-

[15]Z perspektywy astrofizyki i socjologii i żądzami istot ludzkich. historii niniejszy werset dotyka pewnych niezwykle ważnych faktów. kości czas, w którym ziemia wykonuje jeden Przede wszystkim zwraca naszą uwagę na pełny obrót dookoła swojej osi. Ziemia ma względność czasu. Czas, który ludzie postrzeinny dzień: to okres konieczny do okrążegają jako długi, może być u Boga bardzo nia przez nią słońca. Ów dzień trwa 365 dni krótki. Poza tym Bóg nie rozpatruje czasu w zgodnie ze sposobem liczenia czasu przez taki sposób, jak czynią to ludzie. Co zaś najludzkość. Podobnie jak w systemie słoneczważniejsze, nie jest ograniczony przez czas nym, każda inna planeta w każdym systeani przez przestrzeń, a Jego Mądrość, któmie ma „dzień” właściwy sobie. Oznacza to, ra kieruje rzeczami i zdarzeniami, rozpatruje że pojęcie dnia różni się w zależności od plakażdą rzecz i zdarzenie zarówno jako byt jednet i systemów. nostkowy, jak i jako niezbywalną część całej tkaniny Stworzenia i dziejów. Tak jak każda rzecz we wszechświecie ma wewnętrzny wa odnoszące się do życia społecznego człozwiązek nie tylko z każdą inną rzeczą, lecz z wieka. Osądza daną społeczność według jej całym Uniwersum w tym samym czasie, tak wiary, światopoglądu i postępowania co najsamo każde zdarzenie w dziejach ludzkości mniej jej większości. Przeto są epoki i wieki jest wzajemnie powiązane zarówno z każdym w dziejach ludzkości i ery powstania, rozkwiinnym zdarzeniem w sposób jednostkowy, tu, schyłku i upadku społeczności i cywilizajak i z całą historią ludzką. Istoty ludzkie nie cji. Możemy zatem uznawać cały okres trwasą w stanie uchwycić tej relacji w jej całkonia państwa, społeczności albo cywilizacji za witym powiązaniu; nie mogą znać w sposób jeden dzień; najważniejsze zmiany w dziedoskonały przeszłości, uchwycić całościowo jach ludzkości zachodzą zazwyczaj raz na teraźniejszości ani odgadnąć poprawnie przy1000 lat. Werset niniejszy nawiązuje również do tego faktu. szłości. Poza tym ster tak wszechświata, jak i W dalszej kolejności, dzień to dla ludzI wreszcie, Bóg ustanowił pewne pra-

[18]Odnośnie do działań Boga w świecie ludzże jej przeciwko najeźdźcy, tak jak wspokim i światach innych stworzeń lub w innych mógł wiernych w bitwie pod Badr, zsyłając im anioły, lub też w inny sposób (8:9-12). częściach wszechświata, zob.: 7:57-8, przyp. 14. Co do tego, że werset kończy się wzmian„Powiedz: „O Boże, Panie Królestwa! Możemy rozpatrywać je również wraz z „Takie dni (historyczne, obfite w zdarze-

[16]Islam dozwala na odpłatę w przypadku doznania niesprawiedliwości i jest to zasada ką o tym, że Bóg jest „Wielkoduszny, Przeprawna. Niepodważalne wartości wymagają baczający”, to sens jest podobny do wersetu: równego szacunku i odpłaty (2:194). Jednak„Kto jest skrępowany bezwzględną konieczże w wielu wersetach (np. 2:237,41:34, 42:40 i nością (i popchnięty ku temu, co zabronio42:43) Koran zachęca do wybaczenia doświadne), nie skłaniając się rozmyślnie do grzeczonego zła, a nawet radzi odpędzać je tym, chu – dla tego z pewnością Bóg jest Przebaco jest lepsze. Ostrzega również przed przeczający, Współczujący” (5:3). To oznacza, że kraczaniem normy w odpłacie (17:33). choć każde działanie podjęte w imię odpłaty jest złe, to jednak jeśli od tego zależy ludzkie Musimy jednak pamiętać o tym, że o ile życie, Bóg wybaczy osobie, która to zrobiła. jednostka zachęcana jest do puszczania w niepamięć wyrządzonych jej krzywd, o tyle

[17]Coś, co przypomina tę ideę, zawarte jest nikt nie może wybaczyć niesprawiedliwości w wersecie 3:27, sury al-Imran. Te wersety wyrządzonej społeczności ani pogwałcenia muszą być w związku z tym rozpatrywane jej świętych wartości. Analogicznie jak spowspólnie – i wraz z wersetem 3:26: łeczeństwo lub też rząd nie mają prawa do wybaczania w imieniu jednostki, tak i jedDajesz królestwo, komu zechcesz i odbierasz nostka nie ma prawa wybaczać w imieniu królestwo, komu zechcesz; wynosisz, kogo społeczeństwa. Ale i w tym przypadku Koran zechcesz i poniżasz, kogo zechcesz; w Twoim ostrzega przed przekraczaniem norm w walce ręku jest wszelkie dobro. Z pewnością masz z agresorem i nakazuje pozostawać w graniwszelką władzę nad każdą rzeczą”. cach pobożności (2:194). Znaczenie dyskutowanego tutaj sformuwersetem: łowania z wersetu 60: „Bóg z pewnością mu pomoże” jest podobne do wersetu 17:33 – nia) My zmieniamy pośród ludzi, ażeby Bóg „Jeśli ktoś został zabity niesprawiedliwie i z mógł odznaczyć tych, którzy (prawdziwie) rozmysłem, to My daliśmy jego spadkobierwierzą i wybrać spośród was takich, któcy (jako obrońcy jego praw) władzę (żądania rzy dadzą (swoim życiem) świadectwo prawodpłaty lub odszkodowania, albo też udziedzie”. (3:140) Bóg rządzi wszechświatem i lenia przebaczenia). Niech jednak (spadkopodobnie jak sprawia, że noc i dzień następubierca) nie przekracza prawowitych granic ją po sobie i przynosi jasność dnia po ciemw odbieraniu życia (związanym z odpłatą). ności nocy, tak samo zmienia ciemną noc ciePrzecież on otrzymał pomoc (wystarczającą miężonego w jasność dnia; a jasność dnia ciepoprzez postanowienia i procedury Prawa”). mięzcy w ciemność nocy. Po każdej nocy W przypadku, gdy zostaje zaatakowana nastaje dzień, a po każdej zimie – wiosna. wspólnota, oznacza to również, że Bóg pomo-

[21]Odnośnie do znaczenia i rodzajów zmagania się na drodze Boga (dżihad), zob. 2:218, synom (Ismailowi i Izaakowi) i nałożył je przyp. 147. na nich jako powinność, i (tak samo uczy-

[22]Al-Maududi zauważa: nił jego wnuk) Jakub, mówiąc: „Moi synowie, Bóg wybrał dla was (spośród różnych sposobów życia i wiary) Religię (islamu, opartą na poddaniu się wobec Niego i wolną od przypisywania Bogu współtowarzyszy). Przeto baczcie na to, by nie umierać inaczej niż jako muzułmanie (poddani Woli Bożej)”. mi śmierci Jakuba (by twierdzić, że nakazał on wyznawanie religii innej niż Abrahamowa i w ten sposób szukać usprawiedliwienia dla odrzucenia islamu), kiedy to rzekł do swych synów: „Co będziecie czcić po mnie?” Oni odpowiedzieli: „Będziemy oddawać cześć twojemu Bogu, Bogu twoich ojców, Abrahama, Ismaila i Izaaka; Jedynemu Bogu; jesteśmy muzułmanami – Jemu poddanymi” (2:132-33). Abraham przekazał to poddanie swym I czy byliście (o, Dzieci Izraela) świadka-

[23]Islam nie zawiera nic takiego, co byłoby są one wypełniane po to, ażeby otrzymać od przeszkodą w rozwoju kultury i w ogóle cywiNiego nagrody w przyszłości. Atoli ze względu lizacji (w sposób aprobowany przez Boga). Nie na Swe współczucie Bóg uczynił je przyczyną, krępuje życia praktycznego człowieka ani nie dla której odpuszcza nam nasze winy i dopuhamuje rozwoju intelektualnego. Teologowie, ści nas do raju. Nawet gdybyśmy spędzili każdą kapłani i prawnicy nie krępują nauki kajdanami, sekundę naszego życia na oddawaniu Mu czci, jak to miało miejsce w przypadku innych religii. to nie bylibyśmy w stanie odpłacić się chociażby Zasady wiary islamu są zupełnie jasne, a przepiza dar wzroku. Nie powinniśmy ograniczać łaski sy dotyczące kultu i życia codziennego – znacząBoga do tego, co otrzymujemy jako zaopatrzece i praktyczne. Warto także zauważyć, ze islam nie. Przyroda wraz ze wszystkim, co w niej jest, przewiduje ułatwienia w zakresie kultu dla tych, życie, rodzina, środowisko, miłość, współczucie, którzy niezbędnie ich potrzebują. Unika również wiara oraz mnóstwo innych rzeczy włączonych skomplikowanych rytuałów i systemów tabu, jest w pojęcie Jego łask. Nasze podstawowe które nakładają niesprawiedliwe ograniczenia na potrzeby życiowe otrzymujemy za darmo. Nikt sprawy związane z życiem codziennym. nie może zyskać pomyślności na Tamtym Świecie, o ile Bóg nie okaże mu miłosierdzia. Jeśli

[24]I kiedy Abraham razem z Ismailem zostaniemy wpuszczeni do raju, to stanie się to wznieśli fundamenty Domu (modlili się): wyłącznie ze względu na Jego współczucie. Bóg „Panie nasz! Przyjmij od nas (to dzieło). uczynił wiarę i wypełnianie naszych obowiązZaiste, Tyś jest Wszystkosłyszący, Wszechków religijnych drogą do uzyskania łaski Jego wiedzący. Panie nasz! Uczyń nas muzułmawspółczucia. nami, Tobie poddanymi, a z naszego potomstwa – wspólnotę Tobie oddaną” (2:127-28)

[20]To jedyna droga, dzięki której człowiek może mieć nadzieję na pomyślność, szczególnie na Tamtym świecie. Jednakże ostatecznym celem wszystkich obowiązków kultowych i przepisów szari’atu jest okazanie wdzięczności Bogu za dobrodziejstwa, którymi nas już obdarzył. Nie